ขอ อย. ต้องทำอย่างไร? เช็กว่าสินค้าต้องขออะไร ยื่นที่ไหน ใช้งบเท่าไร

สารบัญเนื้อหา14 หัวข้อ · อ่าน 10 นาที
Key Takeaways
- ขอ อย. มี 2 ส่วน สถานที่ผลิตและตัวสินค้า ต้องได้อนุญาตสถานที่ผลิตก่อน แล้วจึงขออนุญาตผลิตภัณฑ์ เช่น เลขสารบบอาหาร 13 หลัก หรือใบรับจดแจ้งเครื่องสำอาง
- ค่าตรวจ GMP เริ่ม 3,000 บาท อย. ระบุค่าตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหารตาม GMP 420 ตั้งแต่ 3,000 บาทสำหรับสถานที่ขนาดเล็ก ถึง 20,000 บาท และถ้าต้องตรวจซ้ำจ่ายเพิ่มอีกครึ่งหนึ่ง
- เครื่องสำอางจดแจ้งแล้วต้องต่ออายุทุก 3 ปี ใบรับจดแจ้งเครื่องสำอางมีอายุ 3 ปีนับจากวันออก ต้องยื่นต่ออายุก่อนหมดอายุ ไม่อย่างนั้นผลิตหรือนำเข้าต่อไม่ได้
ขอ อย. คือการขออนุญาตจากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) กระทรวงสาธารณสุข ก่อนผลิต นำเข้า หรือขายผลิตภัณฑ์สุขภาพ เช่น อาหาร เครื่องสำอาง ยา เครื่องมือแพทย์ และวัตถุอันตรายที่ใช้ในบ้าน เมื่อได้รับอนุญาตแล้ว สินค้าจะมีเลขทะเบียนหรือเลขจดแจ้งบนฉลาก ซึ่งผู้ซื้อ ร้านค้า และแพลตฟอร์มออนไลน์ใช้ตรวจว่าสินค้าถูกกฎหมาย
คนที่เพิ่งเริ่มทำแบรนด์มักเข้าใจว่า "ขอ อย." คือการขอเลขบนฉลากอย่างเดียว ความจริงมีสองส่วนที่ต้องผ่าน คือ สถานที่ผลิต และ ตัวผลิตภัณฑ์ ถ้าสถานที่ยังไม่ผ่าน ก็ยื่นขอเลขผลิตภัณฑ์ไม่ได้ บทความนี้สรุปว่าสินค้าแต่ละแบบต้องขออะไร ยื่นที่ไหน ใช้เอกสารอะไร และมีค่าใช้จ่ายส่วนไหนบ้าง
สินค้าแบบไหนต้องขอ อย.
อย. ดูแลผลิตภัณฑ์หลายกลุ่ม แต่ละกลุ่มมีกฎหมายของตัวเอง และใช้วิธีขออนุญาตต่างกัน
| กลุ่มผลิตภัณฑ์ | กฎหมายหลัก | สิ่งที่ต้องขอ |
|---|---|---|
| อาหาร รวมถึงเครื่องดื่มและผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร | พ.ร.บ.อาหาร พ.ศ. 2522 | อนุญาตสถานที่ผลิต และอนุญาตผลิตภัณฑ์ตามกลุ่มอาหาร |
| เครื่องสำอาง | พ.ร.บ.เครื่องสำอาง พ.ศ. 2558 | ใบรับรองสถานที่ และใบรับจดแจ้งรายผลิตภัณฑ์ |
| ยา | พ.ร.บ.ยา พ.ศ. 2510 | ใบอนุญาตผลิตหรือนำเข้า และทะเบียนตำรับยา |
| เครื่องมือแพทย์ | พ.ร.บ.เครื่องมือแพทย์ พ.ศ. 2551 | ตามระดับความเสี่ยงของเครื่องมือ |
| วัตถุอันตรายที่ใช้ในบ้าน เช่น ยาฆ่าแมลง น้ำยาฆ่าเชื้อ | พ.ร.บ.วัตถุอันตราย พ.ศ. 2535 | ทะเบียนหรือจดแจ้งตามประเภท |
| ผลิตภัณฑ์สมุนไพร | พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 | ทะเบียน จดแจ้ง หรือแจ้งรายละเอียดตามประเภท |
SME ส่วนใหญ่ที่ทำแบรนด์ของตัวเองอยู่ในกลุ่ม อาหาร และ เครื่องสำอาง บทความนี้จึงลงรายละเอียดสองกลุ่มนี้
สินค้าบางอย่างไม่ต้องขอเลขผลิตภัณฑ์ เช่น อาหารปรุงสำเร็จที่ขายในร้านอาหาร ผักผลไม้สด และเครื่องดื่มชงขายเป็นแก้ว แต่ร้านอาหารยังมีใบอนุญาตอื่นที่ต้องทำกับท้องถิ่น อ่านต่อได้ที่ วิธีจดทะเบียนร้านอาหาร
อาหารแบ่งเป็น 4 กลุ่ม ขออนุญาตไม่เหมือนกัน
พ.ร.บ.อาหาร แบ่งอาหารตามระดับความเสี่ยง กลุ่มที่เสี่ยงสูงต้องผ่านการตรวจละเอียดกว่า

- อาหารควบคุมเฉพาะ กลุ่มเสี่ยงสูง เช่น นมดัดแปลงสำหรับทารก อาหารเพื่อควบคุมน้ำหนัก วัตถุเจือปนอาหาร และผลิตภัณฑ์ที่มีส่วนผสมของกัญชาหรือกัญชง ต้องขึ้นทะเบียนตำรับอาหาร
- อาหารที่กำหนดคุณภาพหรือมาตรฐาน เช่น ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร น้ำดื่มบรรจุขวด เครื่องดื่มในภาชนะปิดสนิท ผลิตภัณฑ์นม ไอศกรีม ชา กาแฟ น้ำผึ้ง ต้องผลิตให้ได้ตามมาตรฐานที่ประกาศ และขออนุญาตผลิตภัณฑ์ก่อนขาย
- อาหารที่ต้องมีฉลาก เช่น อาหารที่มีวัตถุประสงค์พิเศษ และอาหารแปรรูปบางชนิด ต้องแสดงฉลากตามที่กฎหมายกำหนด
- อาหารทั่วไป เช่น น้ำตาล เครื่องเทศ แป้ง โดยทั่วไปไม่ต้องขออนุญาตผลิตภัณฑ์ แต่ถ้าผลิตในสถานที่ที่เข้าข่ายโรงงาน ข้อกำหนดอาจต่างออกไป ควรสอบถาม สสจ. หรือ อย. ก่อน และทุกกรณีต้องผลิตให้ปลอดภัยและติดฉลากถูกต้องเมื่อบรรจุขาย
เมื่อผลิตภัณฑ์ผ่าน จะได้ เลขสารบบอาหาร 13 หลัก ที่อยู่ในกรอบเครื่องหมาย อย. บนฉลาก เช่น รูปแบบ 10-3-00359-1-0001 ส่วนสถานที่ผลิตจะได้เลขสถานที่ 8 หลัก
การจัดกลุ่มอาหารมีผลต่อเอกสารและเวลาที่ใช้ทั้งหมด ถ้าไม่แน่ใจว่าสินค้าอยู่กลุ่มไหน ให้ปรึกษา สสจ. หรือใช้บริการปรึกษาออนไลน์ของ อย. ก่อนเริ่มทำฉลากหรือสั่งผลิต
ขั้นตอนขอ อย. อาหาร

ส่วนที่ 1 อนุญาตสถานที่ผลิต
- ดูว่าสถานที่เข้าข่ายโรงงานหรือไม่ ตาม พ.ร.บ.โรงงาน สถานที่ที่ใช้เครื่องจักรตั้งแต่ 50 แรงม้า หรือใช้คนงานตั้งแต่ 50 คนขึ้นไป ถือเป็นโรงงาน และต้องมีใบอนุญาตจากกรมโรงงานอุตสาหกรรมด้วย ถ้าต่ำกว่าเกณฑ์ทั้งสองข้อจะไม่ถือเป็นโรงงานตามกฎหมายนี้
- จัดสถานที่ให้ได้ตาม GMP 420 คือประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 420 พ.ศ. 2563 ว่าด้วยวิธีการผลิต เครื่องมือเครื่องใช้ และการเก็บรักษาอาหาร ครอบคลุมสถานที่ เครื่องมือ การควบคุมกระบวนการผลิต การทำความสะอาด และสุขลักษณะของพนักงาน ดูรายละเอียดได้ที่ GMP คืออะไร
- ยื่นคำขอพร้อมแบบแปลน ที่ อย. ถ้าอยู่กรุงเทพฯ หรือ สสจ. ในจังหวัดที่ตั้งสถานที่ผลิต
- รับการตรวจประเมินสถานที่ เจ้าหน้าที่หรือหน่วยตรวจที่ขึ้นทะเบียนกับ อย. มาตรวจตามเกณฑ์ GMP ถ้าพบข้อบกพร่องต้องแก้ไขแล้วตรวจซ้ำ
- รับใบอนุญาตหรือใบสำคัญการจดทะเบียนสถานที่ผลิต แล้วจึงไปขั้นตอนผลิตภัณฑ์ได้
ส่วนที่ 2 อนุญาตผลิตภัณฑ์
- สมัครใช้ระบบ e-Submission ผู้ประกอบการต้องมีบัญชี Open ID ของสำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัล และยื่นหนังสือมอบอำนาจตามแบบของ อย.
- เตรียมข้อมูลผลิตภัณฑ์ สูตรส่วนประกอบครบ 100% กรรมวิธีการผลิต ข้อกำหนดคุณภาพ ชนิดภาชนะบรรจุ และร่างฉลาก
- ส่งผลวิเคราะห์จากห้องปฏิบัติการ สำหรับอาหารที่ประกาศกำหนดคุณภาพหรือมาตรฐาน
- ยื่นคำขอและชำระค่าธรรมเนียมออนไลน์
- แก้ไขตามที่เจ้าหน้าที่แจ้ง ถ้ามี แล้วรับเลขสารบบอาหาร
ขั้นตอนจดแจ้งเครื่องสำอาง
เครื่องสำอางใช้ระบบ จดแจ้ง คือผู้ประกอบการแจ้งข้อมูลผลิตภัณฑ์ต่อ อย. ก่อนผลิตหรือนำเข้า เมื่อข้อมูลครบถ้วนจะได้ใบรับจดแจ้ง
- ขอใบรับรองสถานที่ผลิตหรือนำเข้า สถานที่ต้องเป็นไปตามหลักเกณฑ์การผลิตหรือนำเข้าเครื่องสำอาง พ.ศ. 2561 ซึ่งครอบคลุมบุคลากร สถานที่ สุขลักษณะ เครื่องมือ และการผลิต และต้องผ่านการตรวจก่อน
- ตรวจสูตร ว่าไม่มีสารห้ามใช้ และสารที่จำกัดปริมาณอยู่ในเกณฑ์ สารบางตัวต้องระบุปริมาณหรือวัตถุประสงค์การใช้ตอนจดแจ้ง
- จดแจ้งผ่าน e-Submission ระบุชื่อการค้า ประเภท วิธีใช้ และส่วนประกอบทุกตัว
- ทำฉลากภาษาไทย ให้ตรงกับที่จดแจ้ง
ระยะเวลาพิจารณาขึ้นกับความครบถ้วนของข้อมูล ตัวอย่างเช่น ปี 2564 อย. แถลงว่าเครื่องสำอางที่มีกัญชาหรือกัญชงเป็นส่วนประกอบ ถ้ายื่นผ่าน e-Submission จะได้รับใบรับจดแจ้งภายใน 3 วันทำการ ใบรับจดแจ้งมีอายุ 3 ปีนับจากวันออก และต้องยื่นต่ออายุก่อนหมดอายุ
ยื่นขอ อย. ที่ไหน
| ที่ตั้งสถานที่ผลิตหรือนำเข้า | ยื่นที่ |
|---|---|
| กรุงเทพฯ | ศูนย์บริการผลิตภัณฑ์สุขภาพเบ็ดเสร็จ (One Stop Service Center) ของ อย. จังหวัดนนทบุรี |
| ต่างจังหวัด | สำนักงานสาธารณสุขจังหวัด (สสจ.) ในจังหวัดที่ตั้งสถานที่ |
| คำขอผลิตภัณฑ์ส่วนใหญ่ | ระบบ e-Submission ออนไลน์ |
เอกสารที่ต้องเตรียม
เอกสารผู้ประกอบการและสถานที่
- หนังสือรับรองนิติบุคคล (ถ้าเป็นบริษัท) หรือสำเนาบัตรประชาชนและทะเบียนบ้าน (ถ้าเป็นบุคคลธรรมดา)
- หนังสือมอบอำนาจ ถ้าให้คนอื่นยื่นแทน
- เอกสารสิทธิ์สถานที่ เช่น โฉนด สัญญาเช่า หรือหนังสือยินยอมให้ใช้สถานที่
- แผนที่ตั้ง แบบแปลนห้องผลิตพร้อมขนาด และรูปถ่ายสถานที่จริง
- รายการเครื่องจักรพร้อมกำลังแรงม้า และจำนวนพนักงาน
เอกสารผลิตภัณฑ์
- สูตรส่วนประกอบและสัดส่วน
- กรรมวิธีการผลิต
- ร่างฉลาก
- ผลวิเคราะห์จากห้องปฏิบัติการ (ถ้ากลุ่มอาหารนั้นกำหนด)
- สัญญาจ้างผลิต ถ้าจ้างโรงงานอื่นผลิตให้
ค่าใช้จ่ายในการขอ อย.
ค่าใช้จ่ายแบ่งเป็นค่าตรวจสถานที่ ค่าธรรมเนียมคำขอและใบอนุญาต ค่าวิเคราะห์ในห้องปฏิบัติการ และค่าปรับปรุงสถานที่ ส่วนที่มีตัวเลขเผยแพร่คือค่าตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหารตาม GMP 420 ซึ่งหน้าคำถามที่พบบ่อยของกองอาหาร อย. ระบุว่าคิดตามขนาดสถานที่ ดังนี้
| ขนาดสถานที่ผลิตอาหาร | ค่าตรวจประเมิน (บาท) | ค่าตรวจติดตามซ้ำ (บาท) |
|---|---|---|
| ไม่เกิน 5 แรงม้า หรือ 1–6 คน | 3,000 | 1,500 |
| เกิน 5–20 แรงม้า หรือ 7–50 คน | 5,000 | 2,500 |
| เกิน 20–50 แรงม้า หรือ 51–100 คน | 10,000 | 5,000 |
| เกิน 50–100 แรงม้า หรือ 101–200 คน | 15,000 | 7,500 |
| เกิน 100 แรงม้า หรือเกิน 200 คน | 20,000 | 10,000 |
อัตรานี้ใช้เมื่อยื่นกับ อย. หรือ สสจ. ถ้าใช้หน่วยตรวจที่ขึ้นทะเบียนกับ อย. ค่าตรวจเป็นไปตามที่ตกลงกัน อัตราและเกณฑ์ขนาดอาจปรับเปลี่ยน ควรยืนยันกับ อย. หรือ สสจ. อีกครั้งก่อนยื่น
ตัวอย่างคำนวณ: ผู้ผลิตเครื่องดื่มสมุนไพรบรรจุขวดปิดสนิท มีพนักงาน 5 คน เครื่องจักรรวม 3 แรงม้า ค่าตรวจรอบแรก 3,000 บาท ถ้าตรวจแล้วพบว่าต้องแก้ เช่น ไม่มีอ่างล้างมือหน้าห้องผลิต และต้องให้เจ้าหน้าที่มาตรวจซ้ำ จะจ่ายเพิ่มอีก 1,500 บาท รวม 4,500 บาท ยังไม่รวมค่าปรับปรุงห้องและค่าวิเคราะห์ผลิตภัณฑ์ที่ต้องเตรียมแยกต่างหาก การเตรียมสถานที่ให้ครบตั้งแต่แรกจึงประหยัดทั้งเงินและเวลา
สำหรับค่าธรรมเนียมคำขอและใบอนุญาตผลิตภัณฑ์ ให้ตรวจอัตราล่าสุดจากใบสั่งชำระในระบบ e-Submission เพราะขึ้นกับประเภทคำขอ
เช็กลิสต์ก่อนยื่น ขอ อย.
bizzenter รวบรวมจุดที่ทำให้คำขอล่าช้าบ่อย จากคู่มือและหลักเกณฑ์ของ อย. และ สสจ.
| เช็ก | ทำไมสำคัญ |
|---|---|
| รู้กลุ่มอาหารหรือประเภทเครื่องสำอางของสินค้าแล้ว | กำหนดชนิดคำขอ เอกสาร และผลวิเคราะห์ที่ต้องใช้ |
| พื้นที่ผลิตแยกเป็นสัดส่วนจากส่วนพักอาศัย | เกณฑ์ GMP กำหนดให้สถานที่ผลิตไม่ปะปนกับที่อยู่อาศัย |
| แบบแปลนแยกพื้นที่สะอาดกับพื้นที่สกปรก | เป็นข้อบกพร่องที่พบบ่อยตอนตรวจ GMP |
| มีอ่างล้างมือและจุดเปลี่ยนชุดก่อนเข้าห้องผลิต | ข้อกำหนดด้านสุขลักษณะพนักงาน |
| สูตรครบ 100% และรู้แหล่งวัตถุดิบ | ใช้ยื่นคำขอและตรวจสารห้ามใช้ |
| ร่างฉลากตรงกับชื่อและคุณสมบัติที่ยื่น | ฉลากที่อวดอ้างเกินจริงทำให้ถูกแก้ไขหรือไม่อนุมัติ |
| ปรึกษา สสจ. ก่อนก่อสร้างหรือรีโนเวต | ลดการรื้อแก้หลังตรวจ |
จ้างโรงงาน OEM ผลิต ต้องขอ อย. เองไหม
ถ้าจ้างโรงงานที่ได้รับอนุญาตแล้วผลิตให้ เจ้าของแบรนด์ไม่ต้องสร้างสถานที่ผลิตเอง ผลิตภัณฑ์จะยื่นภายใต้สถานที่ผลิตของโรงงาน และเจ้าของแบรนด์ใช้สัญญาจ้างผลิตประกอบ โรงงาน OEM หลายแห่งมีบริการยื่น อย. ให้ด้วย จุดที่ควรตกลงให้ชัดในสัญญาคือ ใครเป็นผู้ยื่น เลขผลิตภัณฑ์อยู่ในชื่อใคร และถ้าเปลี่ยนโรงงานภายหลังต้องทำอะไร
เปรียบเทียบรูปแบบการจ้างผลิตได้ที่ OEM ODM OBM คืออะไร ถ้าจะทำอาหารเสริม ดูตัวอย่างโรงงานได้ที่ OEM โรงงานผลิตอาหารเสริม ที่ไหนดี
สรุป
ขอ อย. ต้องผ่านสองด่าน คือสถานที่ผลิตและตัวผลิตภัณฑ์ อาหารแบ่งเป็น 4 กลุ่มที่ขออนุญาตต่างกัน ส่วนเครื่องสำอางใช้การจดแจ้งที่ต้องต่ออายุทุก 3 ปี สถานที่ผลิตอาหารต้องผ่านเกณฑ์ GMP 420 โดยค่าตรวจเริ่มที่ 3,000 บาทสำหรับสถานที่ขนาดเล็ก ก่อนยื่นควรรู้กลุ่มสินค้าให้ชัด เตรียมแบบแปลนตามเกณฑ์ และปรึกษา สสจ. ตั้งแต่ก่อนสร้างห้องผลิต ถ้ายังไม่พร้อมลงทุนสถานที่ การจ้างโรงงานที่ได้รับอนุญาตแล้วเป็นทางที่เริ่มได้เร็วกว่า
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ทำอาหารขายที่บ้านต้องขอ อย. ไหม
ขึ้นกับว่าเป็นอาหารกลุ่มไหนและขายอย่างไร อาหารปรุงขายสดหรืออาหารทั่วไปบางชนิดไม่ต้องขอเลขผลิตภัณฑ์ แต่ถ้าเป็นอาหารบรรจุที่กฎหมายกำหนดคุณภาพหรือมาตรฐาน เช่น เครื่องดื่มในขวดปิดสนิท ต้องขออนุญาตทั้งสถานที่และผลิตภัณฑ์ ควรสอบถาม สสจ. ในจังหวัดก่อน
ขอ อย. ใช้เวลานานเท่าไร
ขึ้นกับความพร้อมของสถานที่และเอกสาร ส่วนที่ใช้เวลามากคือการปรับปรุงสถานที่และการตรวจประเมิน ถ้าต้องแก้ไขและตรวจซ้ำจะนานขึ้น เครื่องสำอางใช้ระบบจดแจ้งออนไลน์ซึ่งมักเร็วกว่าอาหาร เช่น ปี 2564 อย. แถลงว่าเครื่องสำอางกัญชงที่ยื่นผ่าน e-Submission ได้ใบรับจดแจ้งภายใน 3 วันทำการ
ตรวจสอบเลข อย. ได้ที่ไหน
ตรวจได้ที่ระบบตรวจสอบผลิตภัณฑ์ของ อย. แอป ORYOR Smart Application สายด่วน 1556 หรือ LINE @FDAthai โดยต้องพิมพ์ทั้งตัวอักษรและตัวเลขให้ครบ
เครื่องสำอางทำเองขายออนไลน์ต้องจดแจ้งไหม
ต้องจดแจ้ง ผู้ที่ผลิต นำเข้า หรือจ้างผลิตเครื่องสำอางเพื่อขาย ต้องจดแจ้งก่อนผลิตหรือนำเข้า และสถานที่ผลิตต้องผ่านการตรวจตามหลักเกณฑ์ของ อย.
แหล่งอ้างอิง
- ค่าใช้จ่ายการตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหารตาม GMP 420 – กองอาหาร อย.
- หลักเกณฑ์การขออนุญาตผลิตภัณฑ์อาหาร – กองอาหาร อย.
- เอกสารบรรยายการขออนุญาตอาหารและผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร – กองอาหาร อย. (เผยแพร่ผ่าน สวทช.)
- คู่มือการต่ออายุใบรับจดแจ้งเครื่องสำอางผ่านระบบ e-Submission – อย.
- อย. พร้อมหนุนเครื่องสำอางกัญชง จดแจ้งภายใน 3 วันทำการ – ผู้จัดการออนไลน์
- Thailand Cosmetic Regulation – ChemLinked
- Amendments to Cosmetics Act Introduce Renewal Requirements and Fees – Tilleke & Gibbins
- APFI Food Safety Regulations Series: Thailand – Tilleke & Gibbins
- แนวทางแบบแปลนสถานที่ผลิตอาหาร – สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดอุทัยธานี
- คู่มือการปฏิบัติงานตาม พ.ร.บ.โรงงาน พ.ศ. 2535 และที่แก้ไขเพิ่มเติม (นิยามโรงงานตาม พ.ร.บ.โรงงาน ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2562) – กรมโรงงานอุตสาหกรรม
- วิธีเช็กเลข อย. – Wongnai


