ข้ามไปยังเนื้อหาหลัก
อุตสาหกรรม & การผลิตบทวิเคราะห์โดยกองบรรณาธิการ

GMP คืออะไร? เกณฑ์ GMP 420 ที่โรงงานอาหารต้องผ่าน ก่อนขอ อย. ได้

ภาพปกบทความ "GMP คืออะไร?" เกณฑ์ GMP 420 ก่อนขอ อย. — ภาพประกอบ GMP: สายพานลำเลียงพร้อมขวดสินค้า โล่เครื่องหมายถูก และคลิปบอร์ดรายการตรวจโรงงาน
สารบัญเนื้อหา12 หัวข้อ · อ่าน 8 นาที

Key Takeaways

3 ประเด็น
  1. เกณฑ์ขั้นต่ำของการผลิตอาหารในไทย GMP คือหลักเกณฑ์วิธีการผลิตที่ดี ปัจจุบันใช้ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 420 พ.ศ. 2563 และเป็นด่านแรกก่อนขอเลขสารบบอาหาร
  2. ต้องได้อย่างน้อย 60% ทุกหมวด แบบตรวจข้อกำหนดพื้นฐานมี 5 หมวด คะแนนเต็ม 120 คะแนน ต้องได้ไม่น้อยกว่าร้อยละ 60 ในแต่ละหมวด และต้องไม่พบข้อบกพร่องรุนแรง
  3. ฝ่าฝืนมีโทษปรับไม่เกิน 10,000 บาท ผู้ผลิตที่ไม่ทำตามประกาศ GMP มีโทษตามมาตรา 49 แห่ง พ.ร.บ.อาหาร และยังขออนุญาตผลิตภัณฑ์ไม่ได้

GMP คือ Good Manufacturing Practice หรือหลักเกณฑ์วิธีการผลิตที่ดี เป็นข้อกำหนดขั้นพื้นฐานว่าสถานที่ผลิต เครื่องมือ กระบวนการผลิต การทำความสะอาด และพนักงาน ต้องอยู่ในสภาพแบบไหน เพื่อให้สินค้าที่ผลิตออกมาสะอาด ปลอดภัย และมีคุณภาพสม่ำเสมอทุกล็อต

ในประเทศไทย GMP ไม่ใช่แค่มาตรฐานที่ทำเพื่อภาพลักษณ์ แต่เป็นข้อบังคับตามกฎหมายสำหรับผู้ผลิตอาหารเพื่อจำหน่าย ปัจจุบันใช้ ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 420) พ.ศ. 2563 เรื่องวิธีการผลิต เครื่องมือเครื่องใช้ในการผลิต และการเก็บรักษาอาหาร ซึ่งออกตาม พ.ร.บ.อาหาร พ.ศ. 2522 สถานที่ผลิตที่ยังไม่ผ่าน GMP จะขอเลขสารบบอาหารไม่ได้

GMP มีกี่ประเภท

ประเภทใช้กับตัวอย่าง
GMP ทั่วไป (General GMP)สถานที่ผลิตอาหารทุกชนิดขนม เครื่องปรุง ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร อาหารแช่แข็ง
GMP เฉพาะผลิตภัณฑ์ (Specific GMP)อาหารที่มีความเสี่ยงเฉพาะ ต้องทำตามข้อกำหนดเพิ่มน้ำดื่มบรรจุขวด น้ำแร่ธรรมชาติ น้ำแข็ง นมพาสเจอร์ไรซ์ อาหารกระป๋องที่เป็นกรดต่ำและปรับกรด

นอกจากอาหาร ผลิตภัณฑ์อื่นภายใต้ อย. ก็มีเกณฑ์การผลิตของตัวเอง เช่น เครื่องสำอางมีหลักเกณฑ์การผลิตหรือนำเข้าเครื่องสำอาง พ.ศ. 2561 ส่วนยามีมาตรฐาน GMP PIC/S ที่เข้มกว่าอาหาร โรงงานผลิตอาหารเสริมบางแห่งจึงประกาศว่าได้ GMP PIC/S เพื่อแสดงว่าผลิตในระดับเดียวกับโรงงานยา

อย. ยังมีประกาศ GMP สำหรับผักและผลไม้สดบางชนิด คือประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 386 พ.ศ. 2560 ซึ่งกำหนดวิธีการผลิตและการเก็บรักษาผักผลไม้สดบางประเภท

ข้อกำหนด GMP 420 มีอะไรบ้าง

แบบบันทึกการตรวจสถานที่ผลิตอาหารแบ่งข้อกำหนดพื้นฐานเป็น 5 หมวด แต่ละข้อได้คะแนน ดี 2 คะแนน พอใช้ 1 คะแนน หรือปรับปรุง 0 คะแนน

ภาพประกอบเกณฑ์คะแนน GMP 420 ห้าหมวด: แท่งกรอบห้าแท่งความสูงตามคะแนนเต็ม หมวดการควบคุมกระบวนการผลิตสูงสุด แต่ละแท่งมีเส้นเกณฑ์ 60% และหนึ่งหมวดเติมไม่ถึงเกณฑ์เป็นสีแดง
คะแนนเต็ม 120 แบ่ง 5 หมวด ต้องได้อย่างน้อย 60% ทุกหมวด หมวดใดหมวดหนึ่งต่ำกว่าเกณฑ์ก็ไม่ผ่าน แม้คะแนนรวมจะสูง
หมวดตรวจอะไรคะแนนเต็มต้องได้อย่างน้อย (60%)
1. สถานที่ตั้ง อาคารผลิต การทำความสะอาด และการบำรุงรักษาที่ตั้งไม่อยู่ใกล้แหล่งสกปรก อาคารแยกเป็นสัดส่วน พื้น ผนัง เพดานทำความสะอาดง่าย กันสัตว์และแมลง2414.4
2. เครื่องมือ เครื่องจักร อุปกรณ์ การทำความสะอาด และการบำรุงรักษาวัสดุที่สัมผัสอาหารปลอดภัย ไม่เป็นสนิม ทำความสะอาดได้ทั่วถึง วางในตำแหน่งที่ดูแลได้169.6
3. การควบคุมกระบวนการผลิตวัตถุดิบ น้ำที่ใช้ การผลิต การบรรจุ การเก็บรักษา การขนส่ง และบันทึกที่ตรวจย้อนได้4828.8
4. การสุขาภิบาลน้ำใช้ การควบคุมสัตว์พาหะ การจัดการขยะ น้ำทิ้ง ห้องน้ำ อ่างล้างมือ169.6
5. สุขลักษณะส่วนบุคคลสุขภาพพนักงาน ชุดและการล้างมือ การอบรม กฎสำหรับผู้เข้าพื้นที่ผลิต169.6
รวม120

วิธีอ่านตารางนี้: เกณฑ์ผ่านคือคะแนนรวม แต่ละหมวด ไม่น้อยกว่าร้อยละ 60 และต้อง ไม่พบข้อบกพร่องรุนแรง การได้คะแนนรวมสูงจึงไม่พอ ถ้าหมวดใดหมวดหนึ่งต่ำกว่าเกณฑ์ก็ไม่ผ่าน เช่น สถานที่ได้คะแนนรวม 90 จาก 120 (75%) แต่หมวดที่ 3 ได้แค่ 26 จาก 48 (ประมาณ 54%) ผลคือไม่ผ่าน ต้องแก้แล้วรอตรวจซ้ำ

หมวดที่ 3 มีน้ำหนักมากที่สุด คือ 48 คะแนน หรือ 40% ของคะแนนเต็ม ข้อนี้ชี้ว่าการตรวจไม่ได้ดูแค่ห้องสวยหรือเครื่องจักรใหม่ แต่ดูว่าโรงงานคุมวัตถุดิบ ขั้นตอนผลิต และบันทึกได้จริงหรือไม่

ข้อกำหนดเฉพาะ

อาหาร 3 กลุ่มต้องผ่านข้อกำหนดเฉพาะเพิ่มจากข้อกำหนดพื้นฐาน

  • น้ำบริโภคในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท น้ำแร่ธรรมชาติ และน้ำแข็ง
  • นมโคพาสเจอร์ไรซ์ในรูปของเหลว
  • อาหารในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิทชนิดที่มีความเป็นกรดต่ำและชนิดที่ปรับกรด

ถ้ากำลังวางแผนเปิดโรงงานน้ำดื่ม อ่านรายละเอียดผังห้องและขั้นตอนได้ที่ ทำโรงงานน้ำดื่ม ต้องเริ่มอย่างไร

ตัวอย่างข้อกำหนดที่ใช้ตรวจจริง

เอกสารแนวทางแบบแปลนของสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดอุทัยธานีให้ตัวเลขที่ช่วยออกแบบห้องผลิตได้ เช่น

  • พื้นที่ทำงานอย่างน้อย 3 ตารางเมตรต่อพนักงาน 1 คน รวมโต๊ะ เครื่องจักร และทางเดินของสินค้า
  • พื้นส่วนที่เปียกมีความลาดเอียง 1/8–1/4 นิ้วต่อฟุต และรางระบายน้ำกว้างอย่างน้อย 10 เซนติเมตร
  • ห้องน้ำอย่างน้อย 1.5 ตารางเมตรต่อที่ และทำความสะอาดอย่างน้อยวันละ 2 ครั้ง
  • ห้องบรรจุเป็นพื้นที่ควบคุม จำกัดคนเข้าออก

ตัวเลขเหล่านี้เป็นแนวทางของ สสจ. แห่งหนึ่ง เกณฑ์ในพื้นที่อื่นอาจมีรายละเอียดต่างกัน ควรถาม สสจ. ในจังหวัดก่อนก่อสร้าง

GMP เกี่ยวกับการขอ อย. อย่างไร

การขอ อย. สำหรับอาหารมีสองส่วน คือสถานที่ผลิตและผลิตภัณฑ์ GMP อยู่ในส่วนแรก เจ้าหน้าที่ อย. สสจ. หรือหน่วยตรวจที่ขึ้นทะเบียนกับ อย. จะตรวจสถานที่ตามเกณฑ์ 420 เมื่อผ่านจึงได้อนุญาตสถานที่ และยื่นขอเลขสารบบอาหารต่อได้ ขั้นตอนทั้งหมดอยู่ใน ขอ อย. ต้องทำอย่างไร

หน้าคำถามที่พบบ่อยของกองอาหาร อย. ระบุว่าค่าตรวจประเมินตาม GMP 420 คิดตามขนาดสถานที่ เริ่มจาก 3,000 บาทสำหรับสถานที่ไม่เกิน 5 แรงม้าหรือ 1–6 คน ไปจนถึง 20,000 บาทสำหรับสถานที่เกิน 100 แรงม้าหรือเกิน 200 คน ถ้าต้องตรวจติดตามซ้ำจ่ายเพิ่มร้อยละ 50 ของค่าตรวจ อัตราอาจปรับเปลี่ยน ควรยืนยันกับ อย. หรือ สสจ. ก่อนยื่น

GMP ต่างจาก HACCP อย่างไร

GMPHACCP
ทำหน้าที่วางพื้นฐานความสะอาดและการผลิตที่ดีทั้งโรงงานวิเคราะห์อันตรายและคุมจุดวิกฤตของแต่ละกระบวนการผลิต
คำถามหลักสถานที่ เครื่องมือ คน สะอาดและเป็นระบบหรือยังขั้นตอนไหนถ้าพลาดจะทำให้อาหารไม่ปลอดภัย และคุมอย่างไร
สถานะในไทยบังคับตามกฎหมายสำหรับผู้ผลิตอาหารเพื่อจำหน่ายไม่ได้อยู่ในเกณฑ์ตรวจของ GMP 420 ผู้ผลิตมักทำเพราะลูกค้าหรือตลาดส่งออกกำหนด
ลำดับต้องมีก่อนสร้างต่อบน GMP

มาตรฐานสากลของ Codex ฉบับปรับปรุงปี 2020 ใช้คำว่า GHP (Good Hygiene Practices) เป็นพื้นฐาน และย้าย HACCP เข้ามาอยู่ในเนื้อหาหลัก โดยย้ำว่าระบบพื้นฐานต้องทำงานได้และตรวจสอบแล้วก่อนจะสร้าง HACCP ทับลงไป ในทางปฏิบัติ GMP ตามกฎหมายไทยกับ GHP ของ Codex จึงทำหน้าที่เดียวกัน คือเป็นฐานของ HACCP

ประโยชน์ของ GMP สำหรับธุรกิจ

  • ขายได้ถูกกฎหมาย ผ่าน GMP แล้วจึงขอเลข อย. และวางขายในห้าง ร้านสะดวกซื้อ และแพลตฟอร์มออนไลน์ได้
  • ของเสียน้อยลง เมื่อคุมวัตถุดิบ อุณหภูมิ และขั้นตอนเป็นระบบ สินค้าแต่ละล็อตมีคุณภาพใกล้กัน
  • ตรวจย้อนได้เมื่อมีปัญหา บันทึกการผลิตช่วยหาว่าล็อตไหนมีปัญหา และเรียกคืนเฉพาะล็อตนั้น
  • เป็นฐานของมาตรฐานที่สูงขึ้น เช่น HACCP, ISO 22000 และ FSSC 22000 ที่ผู้ซื้อรายใหญ่และตลาดส่งออกมักขอ
  • รับจ้างผลิตได้ แบรนด์ที่จะจ้างผลิตมักเลือกโรงงานจากใบรับรอง GMP ก่อน ดูตัวอย่างได้ที่ OEM โรงงานผลิตอาหารเสริม ที่ไหนดี

เช็กลิสต์ตรวจตัวเองก่อนขอตรวจ GMP

bizzenter สรุปจากแบบตรวจ 5 หมวดและแนวทางแบบแปลนของ สสจ. ให้ใช้เดินตรวจโรงงานเองก่อนนัดเจ้าหน้าที่

ภาพประกอบเช็กลิสต์ตรวจตัวเองก่อนตรวจ GMP: คลิปบอร์ดรายการตรวจ ขวดสบู่ล้างมือ หมวกคลุม และถังขยะมีฝาปิด
เดินตรวจทีละหมวด ทั้งพื้นที่ผลิตแยกจากที่พัก อุปกรณ์ไม่เป็นสนิม บันทึกการผลิตรายล็อต อ่างล้างมือ ถังขยะมีฝา และชุดพนักงาน

สถานที่และอาคาร

  • [ ] พื้นที่ผลิตแยกจากที่พักอาศัยและห้องน้ำ
  • [ ] มีมุ้งลวด ม่านพลาสติก หรือประตูปิดกันสัตว์และแมลง
  • [ ] พื้นไม่มีน้ำขัง ระบายน้ำได้ดี
  • [ ] มีตารางทำความสะอาดและผู้รับผิดชอบ

เครื่องมือ

  • [ ] พื้นผิวที่สัมผัสอาหารเป็นสแตนเลสหรือวัสดุที่ใช้กับอาหารได้
  • [ ] ไม่มีอุปกรณ์ชำรุด เป็นสนิม หรือใช้เทปพันซ่อม

การควบคุมการผลิต

  • [ ] วัตถุดิบมีแหล่งที่มาและวันรับเข้า
  • [ ] มีบันทึกการผลิตรายล็อต เช่น วันที่ ปริมาณ อุณหภูมิ ผู้ผลิต
  • [ ] น้ำที่ใช้ในการผลิตมีผลตรวจคุณภาพ
  • [ ] สินค้าสำเร็จรูปวางยกพื้น ไม่ติดผนัง

สุขาภิบาล

  • [ ] มีอ่างล้างมือพร้อมสบู่ก่อนเข้าห้องผลิต
  • [ ] ถังขยะมีฝาปิด และนำออกจากพื้นที่ผลิตทุกวัน

พนักงาน

  • [ ] พนักงานสวมชุด หมวกคลุมผม และผ้ากันเปื้อน
  • [ ] ห้ามสวมเครื่องประดับและห้ามกินอาหารในพื้นที่ผลิต
  • [ ] มีบันทึกการอบรมด้านสุขลักษณะ

ถ้าหมวดใดยังติ๊กไม่ได้เกินครึ่ง ให้แก้หมวดนั้นก่อน เพราะเกณฑ์ผ่านดูคะแนนรายหมวด

สรุป

GMP คือหลักเกณฑ์วิธีการผลิตที่ดี และเป็นข้อบังคับสำหรับผู้ผลิตอาหารในไทยตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 420 พ.ศ. 2563 การตรวจแบ่งเป็น 5 หมวด คะแนนเต็ม 120 ต้องได้อย่างน้อย 60% ทุกหมวดและไม่มีข้อบกพร่องรุนแรง หมวดที่มีน้ำหนักมากที่สุดคือการควบคุมกระบวนการผลิต GMP เป็นด่านแรกก่อนขอเลข อย. และเป็นฐานของ HACCP กับมาตรฐานสากลอื่น ผู้ประกอบการควรเดินตรวจตัวเองทีละหมวดและปรึกษา สสจ. ก่อนก่อสร้างหรือรีโนเวตห้องผลิต

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

GMP บังคับทุกโรงงานอาหารไหม

ผู้ผลิตอาหารเพื่อจำหน่ายต้องทำตามประกาศ GMP 420 ความเข้มงวดของการตรวจอาจต่างกันตามขนาดและประเภทสถานที่ ถ้าไม่ทำตามมีโทษปรับไม่เกิน 10,000 บาทตามมาตรา 49 แห่ง พ.ร.บ.อาหาร และจะขออนุญาตผลิตภัณฑ์ไม่ได้

GMP กับ GHP เหมือนกันไหม

ทำหน้าที่เดียวกัน คือเป็นหลักสุขลักษณะพื้นฐานของการผลิตอาหาร GHP เป็นคำที่ Codex ใช้ในฉบับปรับปรุงปี 2020 ส่วนกฎหมายไทยยังเรียกตามประกาศกระทรวงสาธารณสุขว่าหลักเกณฑ์วิธีการผลิตที่ดี หรือ GMP 420

ตรวจ GMP ไม่ผ่านต้องทำอย่างไร

แก้ไขตามข้อบกพร่องที่เจ้าหน้าที่แจ้ง ส่งหลักฐานการแก้ไขภายในเวลาที่กำหนด และอาจต้องรับการตรวจติดตามซ้ำ ซึ่งมีค่าใช้จ่ายเพิ่มร้อยละ 50 ของค่าตรวจรอบแรกเมื่อยื่นกับ อย. หรือ สสจ.

จ้างโรงงาน OEM ผลิต ต้องทำ GMP เองไหม

ไม่ต้องสร้างสถานที่เอง เพราะผลิตภัณฑ์ผลิตในสถานที่ของโรงงานที่ผ่าน GMP แล้ว แต่เจ้าของแบรนด์ควรขอดูใบอนุญาตสถานที่และผลตรวจ GMP ของโรงงานก่อนทำสัญญา

แหล่งอ้างอิง

  1. มาตรฐานการผลิตอาหาร (GMP) – กองอาหาร อย.
  2. ค่าใช้จ่ายการตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหารตาม GMP 420 – กองอาหาร อย.
  3. แบบบันทึกการตรวจสถานที่ผลิตอาหาร ตส.1–ตส.5 (63) – เผยแพร่โดย BSI ประเทศไทย
  4. แนวทางแบบแปลนสถานที่ผลิตอาหาร – สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดอุทัยธานี
  5. Codex Principles of Food Hygiene 3.0 – Food Safety Magazine
  6. Thailand Cosmetic Regulation – ChemLinked
  7. สถานการณ์โรงคัดบรรจุผักผลไม้สดต่อ GMP ในจังหวัดสุราษฎร์ธานี – วารสารอาหารและยา
  8. คำอธิบายประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 420 (ประกาศ อย. 9 มี.ค. 2564) ฉบับแปลภาษาญี่ปุ่น – JETRO
Submit your news

มีข่าวขององค์กรที่อยากเล่าไหม?

ส่งข่าวประชาสัมพันธ์หรือแถลงการณ์ขององค์กรมาที่ bizzenter ทีมงานจะอ่านทวนและเผยแพร่บนหน้าเว็บถาวรที่ค้นเจอได้บน Google