ข้ามไปยังเนื้อหาหลัก
อุตสาหกรรม & การผลิตบทวิเคราะห์โดยกองบรรณาธิการ

HACCP คืออะไร? 7 หลักการคุมจุดเสี่ยง ให้อาหารปลอดภัยทุกล็อต

ภาพปกบทความ "HACCP คืออะไร?" 7 หลักการคุมจุดเสี่ยงในการผลิต — ภาพประกอบ HACCP: แผนภูมิขั้นตอนการผลิตสามโหนด จุดวิกฤตเป็นข้าวหลามตัดสีแดง เทอร์โมมิเตอร์ และแว่นขยายตรวจสอบ
สารบัญเนื้อหา12 หัวข้อ · อ่าน 8 นาที

Key Takeaways

3 ประเด็น
  1. ระบบป้องกันอันตรายก่อนเกิด ไม่ใช่ตรวจหลังผลิต HACCP คือการวิเคราะห์ว่าขั้นตอนไหนในการผลิตอาจทำให้อาหารไม่ปลอดภัย แล้วกำหนดจุดควบคุมวิกฤต ค่าควบคุม และการเฝ้าระวังไว้ล่วงหน้า
  2. 12 ขั้นตอน คือเตรียมการ 5 ขั้น และ 7 หลักการ เริ่มจากตั้งทีม อธิบายผลิตภัณฑ์ ทำแผนภูมิการผลิต แล้วจึงวิเคราะห์อันตราย หา CCP กำหนดค่าวิกฤต เฝ้าระวัง แก้ไข ทวนสอบ และบันทึก
  3. ต้องมี GMP ก่อน HACCP สร้างบนโปรแกรมพื้นฐานอย่าง GMP ถ้าความสะอาดพื้นฐานยังไม่ผ่าน แผน HACCP จะใช้ไม่ได้จริง

HACCP คือ Hazard Analysis and Critical Control Point หรือระบบการวิเคราะห์อันตรายและจุดวิกฤตที่ต้องควบคุม เป็นระบบจัดการความปลอดภัยอาหารที่มองหาว่า ขั้นตอนไหนในการผลิตอาจทำให้อาหารไม่ปลอดภัย แล้วกำหนดวิธีควบคุมขั้นตอนนั้นไว้ล่วงหน้า แทนที่จะรอตรวจสินค้าสำเร็จรูปแล้วค่อยคัดของเสียทิ้ง

HACCP ใช้กันทั่วโลกตามหลักการของ Codex Alimentarius (มาตรฐานอาหารระหว่างประเทศของ FAO/WHO) โรงงานอาหารไทยมักทำ HACCP เมื่อจะขายให้ห้าง ร้านค้าปลีกรายใหญ่ รับจ้างผลิตให้แบรนด์อื่น หรือส่งออก เพราะผู้ซื้อเหล่านี้มักขอดูใบรับรอง

HACCP ป้องกันอันตรายอะไรบ้าง

อันตรายในอาหารแบ่งเป็น 3 ประเภท

ภาพประกอบอันตรายในอาหารสามประเภท: เชื้อจุลินทรีย์สีเขียวแทนอันตรายทางชีวภาพ บีกเกอร์สารเคมีแทนอันตรายทางเคมี และเศษแก้วกับน็อตแทนอันตรายทางกายภาพ
อันตรายทางชีวภาพ เช่น จุลินทรีย์ก่อโรค ทางเคมี เช่น สารตกค้างและน้ำยาทำความสะอาด และทางกายภาพ เช่น เศษแก้วและเศษโลหะ
ประเภทตัวอย่างตัวอย่างจุดที่เกิด
ทางชีวภาพ (Biological)จุลินทรีย์ก่อโรค และสารพิษที่จุลินทรีย์สร้างเนื้อดิบ การปรุงสุกไม่ถึง การเก็บผิดอุณหภูมิ
ทางเคมี (Chemical)ยาปฏิชีวนะและยาฆ่าแมลงตกค้าง วัตถุกันเสียเกินกำหนด น้ำมันหล่อลื่นและสารทำความสะอาดในโรงงานวัตถุดิบ การผสมสูตร การบำรุงรักษาเครื่องจักร
ทางกายภาพ (Physical)เศษแก้ว เศษโลหะ และสิ่งแปลกปลอมอื่นเครื่องบด ใบมีด หลอดไฟ บรรจุภัณฑ์แก้ว

12 ขั้นตอนของ HACCP

HACCP มี 12 ขั้นตอน แบ่งเป็นงานเตรียมการ 5 ขั้น และ 7 หลักการ

ขั้นเตรียมการ 5 ขั้น

  1. ตั้งทีม HACCP รวมคนจากฝ่ายผลิต ควบคุมคุณภาพ ซ่อมบำรุง และจัดซื้อ ที่รู้กระบวนการจริง
  2. อธิบายผลิตภัณฑ์ ส่วนประกอบ ค่าความเป็นกรด-ด่าง ความชื้น บรรจุภัณฑ์ วิธีเก็บ และอายุการเก็บ
  3. ระบุวิธีใช้และกลุ่มผู้บริโภค เช่น ต้องปรุงก่อนกินหรือไม่ มีเด็ก ผู้สูงอายุ หรือผู้ป่วยกินด้วยหรือไม่
  4. ทำแผนภูมิกระบวนการผลิต (Flow Diagram) ตั้งแต่รับวัตถุดิบจนถึงขนส่ง
  5. ตรวจแผนภูมิกับหน้างานจริง เดินตามสายการผลิตเพื่อยืนยันว่าแผนภูมิตรงกับที่ทำจริง

7 หลักการ HACCP

  1. วิเคราะห์อันตราย (Hazard Analysis) ไล่ทุกขั้นตอนในแผนภูมิ ว่ามีอันตรายทางชีวภาพ เคมี หรือกายภาพอะไรบ้าง และมีโอกาสเกิดกับความรุนแรงแค่ไหน
  2. กำหนดจุดวิกฤตที่ต้องควบคุม (Critical Control Point: CCP) คือขั้นตอนที่ต้องควบคุม และการควบคุมนั้นจำเป็นเพื่อป้องกัน กำจัด หรือลดอันตรายให้อยู่ในระดับที่ยอมรับได้ มักใช้แผนภูมิการตัดสินใจ (Decision Tree) ช่วย
  3. กำหนดค่าวิกฤต (Critical Limit) คือค่าสูงสุดหรือต่ำสุดของตัวแปรที่ CCP ต้องคุมให้ได้ เช่น อุณหภูมิ เวลา ค่าความเป็นกรด-ด่าง ความชื้น และค่าวอเตอร์แอคทิวิตี (aw)
  4. กำหนดการเฝ้าระวัง (Monitoring) ใครวัด วัดอะไร วัดอย่างไร และวัดบ่อยแค่ไหน
  5. กำหนดการแก้ไข (Corrective Action) ถ้าค่าที่วัดได้หลุดเกณฑ์ ต้องทำอะไรกับสินค้าล็อตนั้น และแก้สาเหตุอย่างไร
  6. กำหนดการทวนสอบ (Verification) ตรวจว่าระบบได้ผลจริง เช่น สอบเทียบเครื่องวัด ทบทวนบันทึก และส่งตัวอย่างตรวจในห้องปฏิบัติการ
  7. จัดทำเอกสารและบันทึก (Record Keeping) เก็บหลักฐานการเฝ้าระวัง การแก้ไข และการทวนสอบ

ตัวอย่างแผน HACCP แบบย่อ

ตารางนี้ bizzenter ทำเป็นตัวอย่างประกอบ สำหรับโรงงานขนาดเล็กที่ผลิต แพตตี้เนื้อปรุงสุกแช่แข็ง เพื่อให้เห็นว่าแต่ละหลักการเชื่อมกันอย่างไร ค่าวิกฤตด้านการปรุงสุกอ้างจากตัวอย่างในแนวทาง HACCP ของสำนักงานอาหารและยาสหรัฐฯ (US FDA) ซึ่งสรุปว่าต้องให้ความร้อนเทียบเท่า 155°F (ประมาณ 68°C) นาน 16 วินาที ส่วนขั้นตรวจโลหะเป็นจุดที่ bizzenter เพิ่มเพื่อให้เห็นอันตรายทางกายภาพ ไม่ได้อยู่ในตัวอย่างของ US FDA โรงงานจริงต้องกำหนดค่าจากการทดสอบและยืนยันผลของตัวเอง

ภาพประกอบแผน HACCP แบบย่อ: สายขั้นตอนการผลิตห้าโหนด โหนดที่สามและสี่เป็นจุดวิกฤตสีแดง เหนือโหนดที่สามมีเทอร์โมมิเตอร์ เหนือโหนดที่สี่มีเครื่องสแกน
ไม่ใช่ทุกขั้นที่มีอันตรายจะเป็น CCP ในตัวอย่างนี้ ขั้นปรุงสุกและขั้นตรวจโลหะเป็นจุดวิกฤต ส่วนขั้นอื่นคุมด้วย GMP
ขั้นตอนอันตรายเป็น CCP ไหมค่าวิกฤตเฝ้าระวังถ้าหลุดเกณฑ์
รับเนื้อดิบจุลินทรีย์ก่อโรคไม่ใช่ คุมด้วย GMP เช่น รับจากผู้ขายที่ตรวจแล้วและเก็บเย็นทันที เพราะขั้นปรุงสุกจะกำจัดเชื้อได้–ตรวจอุณหภูมิเนื้อทุกครั้งที่รับปฏิเสธการรับ
ขึ้นรูปการปนเปื้อนจากมือและอุปกรณ์ไม่ใช่ คุมด้วยสุขลักษณะพนักงานและการทำความสะอาด–ตรวจความสะอาดก่อนเริ่มกะทำความสะอาดซ้ำ
ปรุงสุกจุลินทรีย์ก่อโรครอดชีวิตCCP 1ความร้อนเทียบเท่า 155°F นาน 16 วินาที ควบคุมผ่านอุณหภูมิเตา ความเร็วสายพาน ความหนาแพตตี้วัดอุณหภูมิเตาและความเร็วสายพานตามรอบที่กำหนด สุ่มวัดอุณหภูมิใจกลางชิ้นกักสินค้าตั้งแต่ตรวจครั้งล่าสุดที่ผ่าน ปรุงซ้ำหรือทำลาย และหาสาเหตุ
ตรวจโลหะเศษโลหะจากเครื่องบดหรือใบมีดCCP 2ตรวจจับชิ้นทดสอบขนาดที่โรงงานกำหนดได้ทุกครั้งทดสอบเครื่องด้วยชิ้นทดสอบตอนเริ่มกะและระหว่างกะกักสินค้าที่ผ่านเครื่องตั้งแต่ทดสอบครั้งล่าสุด แล้วตรวจซ้ำ
แช่แข็งและเก็บเชื้อเพิ่มจำนวนถ้าอุณหภูมิไม่พอขึ้นกับผลวิเคราะห์ของแต่ละโรงงาน–บันทึกอุณหภูมิห้องเย็นประเมินสินค้าตามระยะเวลาที่อุณหภูมิผิดปกติ

ข้อสังเกตจากตัวอย่างนี้คือ ไม่ใช่ทุกขั้นตอนที่มีอันตรายจะเป็น CCP อันตรายหลายอย่างคุมได้ด้วยโปรแกรมพื้นฐานอย่าง GMP แผนที่ตั้ง CCP มากเกินไปจะทำให้พนักงานบันทึกไม่ไหว และจุดที่สำคัญจริงถูกดูแลน้อยลง

HACCP กับ GMP ต่างกันอย่างไร

GMPHACCP
มุมมองทั้งโรงงาน สถานที่ เครื่องมือ คน ความสะอาดเฉพาะกระบวนการผลิตของแต่ละผลิตภัณฑ์
คำถามหลักพื้นฐานสะอาดและเป็นระบบหรือยังขั้นตอนไหนพลาดแล้วอาหารไม่ปลอดภัย
สถานะในไทยบังคับตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 420 พ.ศ. 2563ผู้ผลิตมักทำเพราะลูกค้า ตลาดส่งออก หรือเพื่อยกระดับระบบ
ลำดับต้องมีก่อนสร้างต่อบน GMP

แนวทาง HACCP ของ US FDA เรียก GMP ว่าเป็น โปรแกรมพื้นฐาน (Prerequisite Programs) ที่วางรากฐานให้ HACCP ส่วนหลักการสุขลักษณะอาหารของ Codex ฉบับปรับปรุงปี 2020 ใช้คำว่า GHP (Good Hygiene Practices) เป็นบทแรก ย้าย HACCP จากภาคผนวกเข้ามาเป็นเนื้อหาหลัก และย้ำว่าโปรแกรมพื้นฐานต้องทำงานได้และผ่านการทวนสอบก่อนสร้างระบบความปลอดภัยอาหารทับลงไป ฉบับนี้ยังเพิ่มเรื่องวัฒนธรรมความปลอดภัยอาหาร (Food Safety Culture) ที่ให้ผู้บริหารรับผิดชอบโดยตรง

อ่านเกณฑ์ GMP ของไทยแบบละเอียดได้ที่ GMP คืออะไร

HACCP กับ ISO 22000 และ FSSC 22000

  • HACCP คือหลักการวิเคราะห์อันตรายและคุมจุดวิกฤต
  • ISO 22000 คือมาตรฐานระบบบริหารความปลอดภัยอาหาร ที่นำหลักการ HACCP มารวมกับระบบบริหารแบบ ISO เช่น นโยบาย การทบทวนโดยผู้บริหาร และการปรับปรุงต่อเนื่อง
  • FSSC 22000 สร้างบน ISO 22000 เพิ่มโปรแกรมพื้นฐานรายอุตสาหกรรมตามมาตรฐานชุด ISO 22002 และข้อกำหนดของ scheme เอง และได้รับการยอมรับจาก Global Food Safety Initiative (GFSI)

ลำดับที่โรงงานไทยมักไล่ขึ้นไปคือ GMP → HACCP → ISO 22000 หรือ FSSC 22000 ตามความต้องการของลูกค้า จากรายชื่อโรงงานรับผลิตอาหารแปรรูป 8 แห่งที่ bizzenter รวบรวม มี 6 แห่งที่ระบุว่าได้ HACCP อีก 2 แห่งไม่ได้ระบุมาตรฐานเป็นรายการชัดเจน ดูรายละเอียดได้ที่ OEM อาหารแปรรูป ที่ไหนดี

ขั้นตอนขอการรับรอง HACCP

  1. ทำ GMP ให้ผ่านก่อน และมีเอกสารโปรแกรมพื้นฐาน เช่น แผนทำความสะอาด การควบคุมสัตว์พาหะ การอบรมพนักงาน
  2. ส่งทีมอบรม HACCP ให้เข้าใจหลักการและวิธีวิเคราะห์อันตราย
  3. จัดทำแผน HACCP ตาม 12 ขั้นตอน สำหรับแต่ละผลิตภัณฑ์หรือกลุ่มผลิตภัณฑ์
  4. ใช้แผนจริงและเก็บบันทึก ช่วงหนึ่งก่อนขอตรวจ เพื่อให้มีหลักฐานว่าระบบทำงาน
  5. ตรวจติดตามภายใน (Internal Audit) หาช่องว่างก่อนผู้ตรวจภายนอกมา
  6. เลือกหน่วยรับรอง (Certification Body) ที่ลูกค้าหรือตลาดเป้าหมายยอมรับ และนัดตรวจ
  7. แก้ไขข้อบกพร่อง ตามรายงาน แล้วรับใบรับรอง และรับการตรวจติดตามตามรอบที่หน่วยรับรองกำหนด

ค่าใช้จ่ายและเวลาขึ้นกับขนาดโรงงาน จำนวนผลิตภัณฑ์ และหน่วยรับรองที่เลือก ควรขอใบเสนอราคาจากหลายหน่วยก่อนตัดสินใจ

ปัญหาที่ทำให้ HACCP ใช้ไม่ได้จริง

  • คัดลอกแผนจากที่อื่น แผนภูมิการผลิตไม่ตรงกับหน้างาน ค่าวิกฤตไม่ได้มาจากการยืนยันผลของโรงงานเอง
  • GMP ยังไม่แน่น พื้นฐานความสะอาดไม่ผ่าน ทำให้ต้องตั้ง CCP มากเกินจำเป็น
  • บันทึกย้อนหลัง เขียนค่าวัดทีหลังจากความจำ ข้อมูลจึงใช้ตรวจย้อนไม่ได้
  • เครื่องวัดไม่ได้สอบเทียบ อุณหภูมิที่อ่านได้ไม่ตรงความจริง ทั้งที่ค่าวิกฤตตั้งไว้ถูก
  • ไม่ทบทวนแผนเมื่อเปลี่ยนแปลง เปลี่ยนสูตร วัตถุดิบ หรือเครื่องจักร แต่ไม่วิเคราะห์อันตรายใหม่

สรุป

HACCP คือระบบที่วิเคราะห์อันตรายทางชีวภาพ เคมี และกายภาพในแต่ละขั้นตอนการผลิต แล้วกำหนดจุดวิกฤตที่ต้องควบคุมพร้อมค่าวิกฤต การเฝ้าระวัง การแก้ไข การทวนสอบ และบันทึก ระบบนี้มี 12 ขั้นตอน คือเตรียมการ 5 ขั้นและ 7 หลักการ และต้องสร้างบน GMP ที่ทำงานได้จริง ในไทย GMP เป็นข้อบังคับ ส่วน HACCP เป็นสิ่งที่ลูกค้าและตลาดส่งออกมักขอ โรงงานที่จะเริ่มควรทำ GMP ให้แน่นก่อน ตั้งทีม และทำแผนจากหน้างานจริงของตัวเอง

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

HACCP บังคับตามกฎหมายไทยไหม

เกณฑ์ที่ผู้ผลิตอาหารทุกรายต้องผ่านคือ GMP ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 420 พ.ศ. 2563 ส่วน HACCP ผู้ผลิตมักทำเพราะผู้ซื้อ ห้าง หรือประเทศปลายทางกำหนด ควรตรวจข้อกำหนดของลูกค้าและตลาดเป้าหมายเป็นรายกรณี

CCP คืออะไร

CCP หรือจุดวิกฤตที่ต้องควบคุม คือขั้นตอนที่ต้องควบคุม และการควบคุมนั้นจำเป็นต่อการป้องกัน กำจัด หรือลดอันตรายในอาหาร เช่น ขั้นปรุงสุกที่ฆ่าเชื้อ หรือเครื่องตรวจจับโลหะก่อนบรรจุ

ร้านอาหารหรือครัวกลางทำ HACCP ได้ไหม

ทำได้ หลักการ HACCP ใช้ได้ทั้งโรงงาน ครัวกลาง และธุรกิจบริการอาหาร Codex ฉบับปี 2020 ระบุให้ปรับใช้ได้ตามขนาด ทรัพยากร และความเสี่ยงของธุรกิจ รวมถึงธุรกิจขนาดเล็ก

HACCP กับ ISO 22000 ต้องทำทั้งสองอย่างไหม

ไม่จำเป็น ISO 22000 รวมหลักการ HACCP ไว้แล้ว โรงงานเลือกตามที่ลูกค้าต้องการ ถ้าลูกค้าขอแค่ HACCP ก็เริ่มที่ HACCP ก่อน แล้วค่อยยกระดับเมื่อตลาดต้องการ

แหล่งอ้างอิง

  1. HACCP Principles & Application Guidelines – U.S. Food and Drug Administration
  2. ระบบ HACCP – สถาบันอาหาร กระทรวงอุตสาหกรรม
  3. Codex Principles of Food Hygiene 3.0 – Food Safety Magazine
  4. มาตรฐานการผลิตอาหาร (GMP) – กองอาหาร อย.
  5. FSSC 22000 Scheme – Foundation FSSC
Submit your news

มีข่าวขององค์กรที่อยากเล่าไหม?

ส่งข่าวประชาสัมพันธ์หรือแถลงการณ์ขององค์กรมาที่ bizzenter ทีมงานจะอ่านทวนและเผยแพร่บนหน้าเว็บถาวรที่ค้นเจอได้บน Google