ข้ามไปยังเนื้อหาหลัก
อุตสาหกรรม & การผลิตบทวิเคราะห์โดยกองบรรณาธิการ

OEE คืออะไร? รู้ว่าเครื่องจักรเสียกำลังผลิตไปตรงไหน และแก้ให้ถูกจุด

ภาพปกบทความ "OEE คืออะไร?" รู้ว่ากำลังผลิตหายไปตรงไหน — ภาพประกอบ OEE: เครื่องจักร เกจวัดประสิทธิผล เฟือง และกราฟแท่งผลผลิต
สารบัญเนื้อหา11 หัวข้อ · อ่าน 7 นาที

Key Takeaways

3 ประเด็น
  1. วัดว่าเวลาผลิตที่วางแผนไว้ ถูกใช้ผลิตของดีจริงเท่าไร OEE คือ Availability × Performance × Quality คะแนน 100% หมายถึงผลิตแต่ของดี ด้วยความเร็วสูงสุด และไม่มีเวลาหยุดเลย
  2. 85% คือระดับ World-Class ที่ตั้งไว้สูงมาก ตัวเลข 85% มาจาก Seiichi Nakajima ผู้วางรากฐาน TPM ส่วน Vorne ระบุว่าโรงงานส่วนใหญ่มี OEE ใกล้ 60% จึงควรเทียบกับตัวเองมากกว่าเทียบกับเกณฑ์ภายนอก
  3. แปลง OEE เป็นชิ้นงานที่หายไป จะรู้ว่าควรแก้อะไรก่อน ตัวอย่างในบทความ OEE 72.4% หมายถึงเสียกำลังผลิต 232 ชิ้นต่อกะ แยกได้ว่ามาจากเครื่องหยุด ความเร็วตก หรือของเสียเท่าไร

OEE คือ Overall Equipment Effectiveness หรือ ประสิทธิผลโดยรวมของเครื่องจักร ตัวชี้วัดที่บอกว่าเวลาที่วางแผนให้เครื่องจักรผลิต ถูกใช้ผลิตของดีได้จริงกี่เปอร์เซ็นต์ OEE คิดจาก 3 ปัจจัย คือ ความพร้อมใช้งาน (Availability) ประสิทธิภาพความเร็ว (Performance) และคุณภาพ (Quality) ถ้าได้ 100% แปลว่าเครื่องผลิตแต่ของดี ด้วยความเร็วสูงสุด และไม่หยุดเลยตลอดเวลาที่วางแผนไว้

OEE มาจากแนวคิดการบำรุงรักษาทวีผลแบบทุกคนมีส่วนร่วม (Total Productive Maintenance: TPM) ที่พัฒนาในญี่ปุ่น ปัจจุบันเป็นตัวชี้วัดหลักของโรงงานที่ทำ Lean ข้อดีของ OEE คือไม่ได้ให้แค่ตัวเลขเดียว แต่ชี้ได้ว่ากำลังผลิตหายไปกับเรื่องไหน

สูตรคำนวณ OEE

OEE = Availability × Performance × Quality

ภาพประกอบสูตร OEE: เกจสามตัวแทนความพร้อมใช้งาน ประสิทธิภาพความเร็ว และคุณภาพ คูณกัน ได้เกจผลรวมที่ต่ำกว่าเกจแต่ละตัว
OEE = Availability × Performance × Quality แม้ทั้งสามปัจจัยได้ 90% เท่ากัน OEE รวมก็เหลือเพียง 72.9%
ปัจจัยสูตรสิ่งที่วัด
Availability (ความพร้อมใช้งาน)เวลาเดินเครื่องจริง ÷ เวลาผลิตตามแผนเสียเวลาไปกับการหยุดเครื่องเท่าไร
Performance (ประสิทธิภาพความเร็ว)(รอบเวลาในอุดมคติ × จำนวนที่ผลิตได้ทั้งหมด) ÷ เวลาเดินเครื่องจริงเครื่องเดินช้ากว่าที่ควรเท่าไร
Quality (คุณภาพ)จำนวนของดี ÷ จำนวนที่ผลิตได้ทั้งหมดผลิตแล้วเสียเท่าไร

ศัพท์ที่ต้องเข้าใจก่อน

  • เวลาผลิตตามแผน (Planned Production Time) คือเวลากะทั้งหมดลบเวลาที่ไม่ได้ตั้งใจจะผลิต เช่น เวลาพัก
  • เวลาเดินเครื่องจริง (Run Time) คือเวลาผลิตตามแผนลบเวลาที่เครื่องหยุด เช่น เครื่องเสีย รอวัตถุดิบ หรือเปลี่ยนแม่พิมพ์
  • รอบเวลาในอุดมคติ (Ideal Cycle Time) คือเวลาเร็วที่สุดที่กระบวนการผลิตได้ 1 ชิ้นในสภาพที่ดีที่สุด

อีกสูตรที่ได้ผลเท่ากันคือ OEE = (จำนวนของดี × รอบเวลาในอุดมคติ) ÷ เวลาผลิตตามแผน ใช้ตรวจทานคำตอบได้ แต่สูตรแบบ 3 ปัจจัยมีประโยชน์กว่าเพราะบอกว่าปัญหาอยู่ตรงไหน

ตัวอย่างคำนวณ OEE 1 กะ

ตัวอย่างนี้เป็นตัวเลขสมมติของสายการผลิตชิ้นส่วนพลาสติก 1 เครื่อง เพื่อให้เห็นขั้นตอนครบ

ภาพประกอบกราฟน้ำตกกำลังผลิตที่หายไป: แท่งกำลังผลิตสูงสุด ลดลงจากเครื่องหยุด ความเร็วตก และของเสีย จนเหลือแท่งของดีสีเขียว
ใน 420 นาทีผลิตได้สูงสุด 840 ชิ้น แต่ได้ของดี 608 ชิ้น หายไปกับเครื่องหยุด 100 ชิ้น ความเร็วตก 100 ชิ้น และของเสีย 32 ชิ้น
ข้อมูลค่า
ความยาวกะ8 ชั่วโมง = 480 นาที
เวลาพัก60 นาที
เครื่องเสีย30 นาที
เปลี่ยนแม่พิมพ์20 นาที
รอบเวลาในอุดมคติ30 วินาทีต่อชิ้น (0.5 นาที หรือ 2 ชิ้นต่อนาที)
ผลิตได้ทั้งหมด640 ชิ้น
ของเสีย32 ชิ้น

ขั้นที่ 1 หาเวลา

  • เวลาผลิตตามแผน = 480 − 60 = 420 นาที
  • เวลาเดินเครื่องจริง = 420 − 30 − 20 = 370 นาที

ขั้นที่ 2 คำนวณ 3 ปัจจัย

  • Availability = 370 ÷ 420 = 88.1%
  • Performance = (0.5 × 640) ÷ 370 = 320 ÷ 370 = 86.5%
  • Quality = (640 − 32) ÷ 640 = 608 ÷ 640 = 95.0%

ขั้นที่ 3 รวมผล

  • OEE = 0.881 × 0.865 × 0.950 = 72.4%
  • ตรวจทาน: (608 × 0.5) ÷ 420 = 304 ÷ 420 = 72.4% ตรงกัน

แปลง OEE เป็นชิ้นงานที่หายไป

ตัวเลข 72.4% ยังไม่ช่วยให้หัวหน้างานตัดสินใจมากนัก วิธีที่เห็นภาพกว่าคือแปลงเป็นจำนวนชิ้น ใน 420 นาที เครื่องนี้ผลิตได้สูงสุด 420 × 2 = 840 ชิ้น แต่ได้ของดี 608 ชิ้น ส่วนที่หายไป 232 ชิ้นแยกได้ดังนี้

สาเหตุวิธีคิดชิ้นที่หายไป
เครื่องหยุด (Availability)50 นาที × 2 ชิ้น100 ชิ้น
เดินช้า หรือหยุดสั้น ๆ (Performance)ควรผลิตได้ 370 × 2 = 740 แต่ได้ 640100 ชิ้น
ของเสีย (Quality)ผลิตแล้วไม่ผ่าน32 ชิ้น
รวม232 ชิ้น

ถ้าชิ้นงานนี้มีกำไรส่วนเกิน (ราคาขายลบต้นทุนผันแปร) ชิ้นละ 20 บาท และขายได้หมด กำลังผลิตที่หายไปเท่ากับกำไรส่วนเกินที่พลาดไปราว 4,640 บาทต่อกะ ตารางนี้บอกชัดว่าครึ่งหนึ่งมาจากเวลาหยุดเครื่อง อีกครึ่งมาจากความเร็ว ส่วนของเสียกระทบน้อยที่สุด ทีมจึงควรเริ่มจากลดเวลาเปลี่ยนแม่พิมพ์และหาสาเหตุเครื่องเสียก่อน ไม่ใช่เริ่มจากตรวจคุณภาพเข้มขึ้น ดูความต่างระหว่างต้นทุนคงที่และผันแปรได้ที่ ต้นทุนคงที่ กับ ต้นทุนผันแปร

ความสูญเสีย 6 ประการ (Six Big Losses)

OEE ผูกกับความสูญเสียหลัก 6 ประการ ปัจจัยละ 2 ประการ

ปัจจัยความสูญเสียตัวอย่างในโรงงาน
Availabilityเครื่องเสีย (Equipment Failure)มอเตอร์ไหม้ เครื่องมือหัก ซ่อมฉุกเฉิน รอวัตถุดิบหรือรอคน
Availabilityตั้งเครื่องและปรับแต่ง (Setup and Adjustments)เปลี่ยนแม่พิมพ์ เปลี่ยนรุ่นสินค้า วอร์มเครื่อง
Performanceหยุดเล็กหยุดน้อย (Idling and Minor Stops)ชิ้นงานติด เซนเซอร์เพี้ยน ต้องหยุดเคลียร์สั้น ๆ
Performanceความเร็วลดลง (Reduced Speed)เครื่องสกปรกหรือสึก หล่อลื่นไม่พอ วัตถุดิบไม่ดี พนักงานใหม่เดินเครื่องช้า
Qualityของเสียระหว่างผลิต (Process Defects)ตั้งค่าผิด จัดการชิ้นงานผิดพลาด ต้องทิ้งหรือแก้งาน
Qualityของเสียช่วงเริ่มเดินเครื่อง (Reduced Yield)ชิ้นงานที่ไม่ผ่านหลังเปลี่ยนรุ่นหรือหลังเปิดเครื่อง

ความสูญเสียกลุ่มเครื่องเสียและความเร็วลดลงแก้ได้มากด้วยการบำรุงรักษาเชิงป้องกัน อ่านต่อที่ Preventive Maintenance คืออะไร ส่วนหยุดเล็กหยุดน้อยที่เกิดจากเศษวัสดุและเครื่องสกปรก มักลดได้ด้วย 5ส ในพื้นที่เครื่องจักร

OEE เท่าไรถึงเรียกว่าดี

ระดับOEEหมายเหตุ
World-Class85%Availability 90% × Performance 95% × Quality 99%
ที่พบบ่อยใกล้ 60%Vorne ระบุว่าโรงงานส่วนใหญ่อยู่ระดับนี้

ตัวเลข 85% มาจาก Seiichi Nakajima ผู้นำการวางแนวคิด TPM OEE และความสูญเสีย 6 ประการที่สถาบันบำรุงรักษาโรงงานแห่งญี่ปุ่น (JIPM) ช่วงต้นทศวรรษ 1970 และเขียนไว้ในหนังสือปี 1984 ข้อควรรู้คือ

  • เกณฑ์นี้ใช้กับการผลิตแบบชิ้น (Discrete Manufacturing) ไม่ใช่อุตสาหกรรมกระบวนการต่อเนื่อง
  • ถ้าทั้ง 3 ปัจจัยได้ 90% เท่ากัน OEE จะได้เพียง 72.9% เกณฑ์ 85% จึงสูงกว่าที่หลายคนคิด
  • สายการผลิตที่เปลี่ยนรุ่นบ่อยมักได้ OEE ต่ำกว่าสายที่ผลิตสินค้าเดียว เพราะเสียเวลาตั้งเครื่องมากกว่า

คำแนะนำที่ใช้ได้จริงคือเทียบ OEE กับตัวเองเมื่อเดือนก่อน และตั้งเป้าที่ทำได้ภายในไม่กี่เดือน ไม่ใช่เทียบกับโรงงานอื่นที่ผลิตคนละแบบ

ความผิดพลาดที่ทำให้ค่า OEE เพี้ยน

ข้อสังเกตด้านล่างเราสรุปจากสูตรและเงื่อนไขของแหล่งอ้างอิง

อาการสาเหตุที่เป็นไปได้วิธีแก้
Performance เกิน 100%ตั้งรอบเวลาในอุดมคติช้ากว่าความจริง เช่น ใช้ค่ามาตรฐานเก่าใช้รอบเวลาที่เร็วที่สุดที่เครื่องทำได้จริง เช่น ค่าจากสเปกหรือค่าที่ดีที่สุดที่เคยวัดได้
OEE ดูสูงแต่ส่งของไม่ทันตัดเวลาเปลี่ยนแม่พิมพ์ออกจากเวลาผลิตตามแผน ทำให้ความสูญเสียหายไปจากตัวเลขนับเวลาตั้งเครื่องเป็นเวลาหยุด ไม่ใช่เวลานอกแผน
ตัวเลขแต่ละกะเทียบกันไม่ได้แต่ละกะบันทึกเวลาหยุดต่างวิธี บางกะไม่บันทึกหยุดสั้น ๆกำหนดรหัสสาเหตุการหยุดและเกณฑ์ขั้นต่ำร่วมกัน
Quality สูงผิดปกติไม่นับชิ้นที่ต้องแก้งาน (Rework) เป็นของเสียนับเฉพาะชิ้นที่ผ่านตั้งแต่ครั้งแรกเป็นของดี

เริ่มเก็บข้อมูล OEE สำหรับ SME

  1. เลือกเครื่องที่เป็นคอขวด 1 เครื่องก่อน คือเครื่องที่กำหนดว่าทั้งสายผลิตได้เท่าไร
  2. หารอบเวลาในอุดมคติ จากสเปกเครื่องหรือการจับเวลาที่ดีที่สุด
  3. ทำใบบันทึกประจำกะ มีช่องเวลาเริ่มและจบกะ เวลาพัก เวลาหยุดแต่ละครั้งพร้อมสาเหตุ จำนวนที่ผลิตได้ และจำนวนของเสีย
  4. คำนวณทุกวัน ใน Excel หรือ Google Sheets ใช้สูตรในบทความนี้ได้เลย
  5. ทำกราฟ Pareto ของสาเหตุการหยุด ทุกสัปดาห์ แล้วแก้สาเหตุอันดับ 1 ก่อน
  6. ขยายไปเครื่องอื่น เมื่อทีมบันทึกได้สม่ำเสมอ

เมื่อจำนวนเครื่องมากขึ้น การบันทึกด้วยกระดาษจะตามไม่ทัน โรงงานส่วนหนึ่งจึงเก็บข้อมูลอัตโนมัติด้วยเซนเซอร์หรือโปรแกรมควบคุมการผลิต ดูตัวเลือกได้ที่ โปรแกรมควบคุมการผลิต ตัวไหนดี

สรุป

OEE คือตัวชี้วัดว่าเวลาผลิตตามแผนถูกใช้ผลิตของดีได้จริงเท่าไร คิดจาก Availability × Performance × Quality ค่า 85% เป็นระดับ World-Class ที่สูงมาก ขณะที่โรงงานส่วนใหญ่อยู่ใกล้ 60% ประโยชน์จริงของ OEE ไม่ใช่ตัวเลขรวม แต่คือการแยกว่ากำลังผลิตหายไปกับเครื่องหยุด ความเร็วตก หรือของเสียเท่าไร แล้วแก้จุดที่เสียมากที่สุดก่อน

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

OEE กับ Efficiency ต่างกันอย่างไร

Efficiency ทั่วไปมักวัดแค่ผลผลิตเทียบกับเป้าหรือเทียบกับเวลา ส่วน OEE รวมทั้งเวลาหยุด ความเร็ว และของเสียไว้ในตัวเลขเดียว และแยกดูได้ทีละปัจจัย

เวลาพักและเวลาซ่อมบำรุงตามแผนนับใน OEE ไหม

เวลาพักและเวลาที่ไม่มีแผนผลิตตัดออกจากเวลาผลิตตามแผน แต่เวลาตั้งเครื่อง เปลี่ยนรุ่น และหยุดเครื่องระหว่างกะ นับเป็นความสูญเสียด้าน Availability โรงงานควรเขียนนิยามให้ชัดและใช้แบบเดียวกันทุกกะ

OEE ใช้กับคนได้ไหม

มีผู้นำแนวคิดเดียวกันไปวัดประสิทธิผลของพนักงาน (Overall Employee Effectiveness) เช่น บทความของสมาคมส่งเสริมเทคโนโลยี (ไทย-ญี่ปุ่น) แต่ควรใช้เพื่อวางแผนพัฒนาทักษะ ไม่ใช่ใช้ตัวเลขเดียวตัดสินคน

ต้องมีโปรแกรมถึงจะวัด OEE ได้ไหม

ไม่จำเป็น เริ่มจากใบบันทึกกระดาษและสเปรดชีตได้ โปรแกรมหรือเซนเซอร์ช่วยเมื่อมีหลายเครื่อง หรือต้องการจับหยุดสั้น ๆ ที่คนบันทึกไม่ทัน

แหล่งอ้างอิง

  1. Calculating OEE – OEE.com (Vorne)
  2. World-Class OEE – OEE.com (Vorne)
  3. OEE Six Big Losses – OEE.com (Vorne)
  4. OEE คืออะไร ดูการคำนวณประสิทธิภาพการดำเนินงานของอุปกรณ์ – Festo Thailand
  5. OEE และ Overall Employee Effectiveness – สมาคมส่งเสริมเทคโนโลยี (ไทย-ญี่ปุ่น)
Submit your news

มีข่าวขององค์กรที่อยากเล่าไหม?

ส่งข่าวประชาสัมพันธ์หรือแถลงการณ์ขององค์กรมาที่ bizzenter ทีมงานจะอ่านทวนและเผยแพร่บนหน้าเว็บถาวรที่ค้นเจอได้บน Google