ข้ามไปยังเนื้อหาหลัก
ห่วงโซ่อุปทาน & โลจิสติกส์บทวิเคราะห์โดยกองบรรณาธิการ

Safety Stock คืออะไร? คำนวณสต็อกสำรองให้พอดี ไม่ขาดของ ไม่จมทุน

ภาพปกบทความ "Safety Stock คืออะไร?" คำนวณสต็อกสำรองให้พอดี — ภาพประกอบสต็อกสำรอง: ชั้นวางคลังสินค้าที่ชั้นล่างสุดไฮไลต์สีเขียว โล่กันชน นาฬิการอสินค้า และรถส่งของ
สารบัญเนื้อหา12 หัวข้อ · อ่าน 7 นาที

Key Takeaways

3 ประเด็น
  1. สต็อกกันชนสำหรับยอดขายพุ่งและของมาช้า Safety Stock คือสินค้าที่เก็บเผื่อไว้เกินความต้องการปกติระหว่างรอของล็อตใหม่ ใช้รับมือความไม่แน่นอนทั้งฝั่งยอดขายและฝั่งซัพพลายเออร์
  2. สูตรง่ายอาจเผื่อเกินหลายเท่า ในตัวอย่างของบทความ สินค้าตัวเดียวกัน สูตร Max-Average ให้ 480 ชิ้น ขณะที่สูตรสถิติที่ระดับบริการ 95% ให้ 141 ชิ้น ต่างกันราว 3.4 เท่า
  3. จุดสั่งซื้อ = ยอดใช้ระหว่างรอของ + Safety Stock ตั้งระดับบริการตามความสำคัญของสินค้า เช่น 99% สำหรับตัวขายหลัก และต่ำลงสำหรับสินค้าขายช้า แล้วทบทวนตัวเลขเมื่อยอดขายหรือ Lead Time เปลี่ยน

Safety Stock คือ สต็อกสำรองหรือ สินค้าคงคลังเผื่อความปลอดภัย ที่ธุรกิจเก็บไว้เกินกว่าความต้องการปกติ เพื่อกันของขาดเมื่อยอดขายสูงกว่าที่คาด หรือซัพพลายเออร์ส่งของช้ากว่ากำหนด ถ้าทุกอย่างเป็นไปตามแผน Safety Stock จะไม่ถูกใช้เลย แต่ถ้ามีเรื่องไม่คาดคิด สต็อกส่วนนี้คือสิ่งที่ทำให้ยังขายหรือผลิตต่อได้

ปัญหาคือ Safety Stock มีต้นทุน เก็บน้อยไปของขาด ลูกค้าหนี สายการผลิตหยุด เก็บมากไปเงินจมในคลัง เสียค่าพื้นที่ และเสี่ยงของเสื่อมหรือตกรุ่น บทความนี้อธิบายวิธีคำนวณให้พอดี และเทียบให้เห็นว่าสูตรแต่ละแบบให้ผลต่างกันแค่ไหน

ทำไมต้องมี Safety Stock

ความไม่แน่นอนในงานสต็อกมาจาก 2 ฝั่ง

ฝั่งตัวอย่าง
ความต้องการ (Demand)แคมเปญลดราคา คู่แข่งของหมด ลูกค้ารายใหญ่สั่งเพิ่ม ฤดูกาล
การส่งมอบ (Supply)ซัพพลายเออร์ผลิตไม่ทัน ขนส่งล่าช้า ของนำเข้าติดตรวจปล่อย วันหยุดยาว

ถ้าไม่มี Safety Stock ร้านค้าจะเสียยอดขาย และลูกค้าอาจหันไปซื้อเจ้าอื่นถาวร ส่วนโรงงาน วัตถุดิบตัวเดียวที่ขาดอาจทำให้ทั้งสายการผลิตหยุด ต้องจ่ายค่าส่งด่วน หรือส่งมอบลูกค้าไม่ทัน

คำศัพท์ที่ต้องรู้ก่อนคำนวณ

  • Lead Time (ระยะเวลารอสินค้า) เวลาตั้งแต่สั่งซื้อจนของพร้อมใช้หรือพร้อมขาย ควรนับถึงวันที่ของเข้าคลังและตรวจรับเสร็จ ไม่ใช่วันที่ซัพพลายเออร์ส่งของ
  • ความต้องการเฉลี่ย (Average Demand) ยอดขายหรือยอดใช้เฉลี่ยต่อวัน ต่อสัปดาห์ หรือต่อเดือน
  • ค่าเบี่ยงเบนมาตรฐาน (Standard Deviation: σ) ตัวเลขบอกว่ายอดขายหรือ Lead Time แกว่งจากค่าเฉลี่ยมากแค่ไหน ใน Excel หาได้ด้วยฟังก์ชัน `STDEV.S`
  • ระดับบริการ (Service Level) โอกาสที่ต้องการให้ของไม่ขาดในแต่ละรอบสั่งซื้อ เช่น 95% แปลว่ายอมให้ขาดได้ประมาณ 1 ใน 20 รอบ
  • ค่า Z ตัวเลขทางสถิติที่แปลงระดับบริการเป็นตัวคูณ

หน่วยเวลาต้องตรงกัน ถ้ายอดขายเป็นรายวัน Lead Time ต้องเป็นวันด้วย ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือใช้ยอดขายรายสัปดาห์คูณ Lead Time ที่เป็นวัน ทำให้ผลลัพธ์สูงเกินจริงหลายเท่า

สูตรคำนวณ Safety Stock

1. สูตร Max-Average (ง่ายที่สุด)

Safety Stock = (ยอดขายสูงสุดต่อวัน × Lead Time ยาวที่สุด) − (ยอดขายเฉลี่ยต่อวัน × Lead Time เฉลี่ย)

ใช้ข้อมูลน้อย เหมาะกับร้านที่เพิ่งเริ่มเก็บข้อมูล แต่สมมติว่ายอดขายสูงสุดและของมาช้าที่สุดเกิดพร้อมกัน ผลจึงมักเผื่อเกิน

2. สูตรสถิติ เมื่อยอดขายแกว่ง แต่ Lead Time คงที่

Safety Stock = Z × σd × √L

σd คือค่าเบี่ยงเบนมาตรฐานของยอดขายต่อวัน และ L คือ Lead Time เป็นวัน

3. สูตรสถิติ เมื่อทั้งยอดขายและ Lead Time แกว่ง

Safety Stock = Z × √(L × σd² + D² × σL²)

D คือยอดขายเฉลี่ยต่อวัน และ σL คือค่าเบี่ยงเบนมาตรฐานของ Lead Time เหมาะกับสินค้านำเข้าหรือซัพพลายเออร์ที่ส่งตรงเวลาบ้างไม่ตรงบ้าง

ค่า Z ตามระดับบริการ

ระดับบริการค่า Z
90%1.28
95%1.65
97.5%1.96
99%2.33

ยิ่งตั้งระดับบริการสูง ค่า Z ยิ่งเพิ่มเร็ว จาก 95% ไป 99% Safety Stock เพิ่มขึ้นราว 41% (2.33 ÷ 1.65) เพื่อลดโอกาสของขาดอีก 4 จุดเปอร์เซ็นต์

ตัวอย่างคำนวณ เทียบทุกสูตรกับสินค้าตัวเดียว

ตัวเลขสมมติของสินค้าขายดี 1 รายการ ในร้านขายส่งที่สั่งของจากซัพพลายเออร์ต่างจังหวัด

ภาพประกอบเทียบผลสูตร Safety Stock สามแบบกับสินค้าตัวเดียว: แท่งแรกสูงมากสีส้ม แท่งที่สองเตี้ยมาก และแท่งที่สามสีเขียวสูงปานกลาง พร้อมกองเหรียญใต้แต่ละแท่ง
สินค้าตัวเดียวกัน สูตร Max-Average ได้ 480 ชิ้น สูตรสถิติที่ดูแค่ยอดขายได้ 50 ชิ้น และสูตรที่ดูทั้งยอดขายและ Lead Time ได้ 141 ชิ้น
ข้อมูลค่า
ยอดขายเฉลี่ย (D)40 ชิ้นต่อวัน
ค่าเบี่ยงเบนมาตรฐานยอดขาย (σd)10 ชิ้นต่อวัน
ยอดขายสูงสุดต่อวัน60 ชิ้น
Lead Time เฉลี่ย (L)9 วัน
ค่าเบี่ยงเบนมาตรฐาน Lead Time (σL)2 วัน
Lead Time ยาวที่สุด14 วัน
ต้นทุนสินค้า120 บาทต่อชิ้น

สูตร 1 Max-Average: (60 × 14) − (40 × 9) = 840 − 360 = 480 ชิ้น

สูตร 2 ยอดขายแกว่งอย่างเดียว ที่ 95%: 1.65 × 10 × √9 = 1.65 × 10 × 3 = ประมาณ 50 ชิ้น

สูตร 3 แกว่งทั้งคู่ ที่ 95%: 1.65 × √(9 × 10² + 40² × 2²) = 1.65 × √(900 + 6,400) = 1.65 × √7,300 = 1.65 × 85.4 = ประมาณ 141 ชิ้น

วิธีSafety Stockมูลค่าสต็อกที่จมไว้
Max-Average480 ชิ้น57,600 บาท
สถิติ ยอดขายแกว่งอย่างเดียว (95%)50 ชิ้น6,000 บาท
สถิติ แกว่งทั้งคู่ (95%)141 ชิ้น16,920 บาท

ข้อสังเกตจากตารางนี้

  • สูตร Max-Average ให้สูงกว่าสูตร 3 ราว 3.4 เท่า ต่างกัน 40,680 บาทสำหรับสินค้าตัวเดียว ถ้าร้านมีสินค้าหลายร้อยรายการ เงินที่จมเกินจำเป็นจะสูงมาก
  • สูตร 2 ต่ำเกินไปสำหรับกรณีนี้ เพราะไม่ได้นับว่า Lead Time แกว่ง 2 วัน ซึ่งเป็นความเสี่ยงหลักของสินค้านี้ (ส่วน D² × σL² = 6,400 ใหญ่กว่าส่วนยอดขาย 900 หลายเท่า)
  • ถ้าลด Lead Time ที่แกว่งได้ เช่น ตกลงวันส่งที่แน่นอนกับซัพพลายเออร์ Safety Stock จะลดลงมากกว่าการพยากรณ์ยอดขายให้แม่นขึ้น

ผลของระดับบริการต่อสินค้าตัวเดียวกัน (สูตร 3)

ระดับบริการSafety Stockจุดสั่งซื้อ (40 × 9 + Safety Stock)
90%109 ชิ้น469 ชิ้น
95%141 ชิ้น501 ชิ้น
99%199 ชิ้น559 ชิ้น

Safety Stock กับจุดสั่งซื้อ (Reorder Point)

จุดสั่งซื้อ = (ยอดขายเฉลี่ยต่อวัน × Lead Time) + Safety Stock

ภาพประกอบระดับสต็อกแบบฟันเลื่อย: เส้นสต็อกสีน้ำเงินลดลงแล้วเติมขึ้นซ้ำ เส้นประสีส้มคือจุดสั่งซื้อ แถบสีเขียวด้านล่างคือสต็อกสำรอง มีรอบหนึ่งที่สต็อกลดลงไปใช้แถบสำรอง
เมื่อสต็อกลดถึงจุดสั่งซื้อให้สั่งล็อตใหม่ ระหว่างรอของใช้ยอดขายปกติ ส่วน Safety Stock จะถูกใช้เฉพาะรอบที่ยอดขายพุ่งหรือของมาช้า

จุดสั่งซื้อบอกว่าเมื่อสต็อกลดลงเหลือเท่าไรต้องสั่งล็อตใหม่ จากตัวอย่างที่ระดับบริการ 95% เมื่อสินค้าเหลือ 501 ชิ้นให้สั่งทันที ระหว่างรอ 9 วันจะขายไปประมาณ 360 ชิ้น และเหลือ 141 ชิ้นไว้กันกรณียอดขายพุ่งหรือของมาช้า

Safety Stock คือส่วนหนึ่งของจุดสั่งซื้อ ไม่ใช่ตัวเลขแยก ถ้าตั้งจุดสั่งซื้อจากยอดขายระหว่างรอของอย่างเดียว เท่ากับไม่มี Safety Stock เลย

เลือกระดับบริการตามความสำคัญของสินค้า

การตั้ง 99% ให้ทุกรายการทำให้เงินจมโดยไม่จำเป็น วิธีที่ใช้กันมากคือแบ่งสินค้าตามมูลค่าหรือยอดขาย (ABC Analysis) แล้วตั้งระดับบริการต่างกัน ตารางด้านล่างเป็นแนวทางเริ่มต้นที่เราแนะนำ ปรับได้ตามธุรกิจ

กลุ่มสินค้าลักษณะระดับบริการเริ่มต้น
Aตัวขายหลัก ทำรายได้ส่วนใหญ่ หรือวัตถุดิบที่ขาดแล้วสายการผลิตหยุด97.5–99%
Bขายสม่ำเสมอ มีสินค้าทดแทนได้บ้าง95%
Cขายช้า มูลค่าต่ำ หรือสั่งเพิ่มได้เร็ว90% หรือต่ำกว่า

สินค้าที่หมดอายุเร็ว เช่น อาหารสดหรือสินค้าแฟชั่นตามฤดูกาล ควรตั้งต่ำกว่าปกติ เพราะต้นทุนของเหลือสูงกว่าต้นทุนของขาด

ข้อจำกัดและข้อควรระวัง

  • ไม่มีสูตรเดียวที่ใช้ได้ทุกกรณี สูตรสถิติสมมติว่ายอดขายกระจายตัวแบบปกติและค่อนข้างคงที่ ถ้าสินค้ามีฤดูกาลหรือยอดขายโตต่อเนื่อง ค่าเฉลี่ยในอดีตจะบอกอนาคตผิด
  • สินค้าใหม่ไม่มีข้อมูล ให้เริ่มจากสูตร Max-Average หรือใช้ข้อมูลสินค้าที่ใกล้เคียง แล้วเปลี่ยนเป็นสูตรสถิติเมื่อมีข้อมูลขายสัก 2–3 เดือน
  • ทบทวนเป็นรอบ อย่างน้อยทุกไตรมาส และทุกครั้งที่เปลี่ยนซัพพลายเออร์ เปลี่ยนวิธีขนส่ง หรือก่อนช่วงแคมเปญใหญ่
  • ตัวเลขในระบบต้องตรงกับของจริง Safety Stock ที่คำนวณดีจะไร้ประโยชน์ถ้ายอดในระบบไม่ตรงกับของในคลัง การนับสต็อกรอบย่อยและระบบคลังสินค้าช่วยได้ ดูเพิ่มที่ ระบบ WMS คืออะไร

ธุรกิจที่ขายหลายช่องทางควรรวมสต็อกไว้ที่เดียวก่อนคำนวณ เพราะถ้าแยกสต็อกแต่ละช่องทาง ต้องเผื่อ Safety Stock ซ้ำหลายก้อน อ่านเรื่องนี้ต่อที่ ระบบ OMS คืออะไร ส่วนโรงงานที่วางแผนวัตถุดิบจากแผนผลิต Safety Stock จะเป็นค่าตั้งต้นหนึ่งในระบบ MRP

สรุป

Safety Stock คือสต็อกสำรองที่กันของขาดเมื่อยอดขายพุ่งหรือของมาช้า สูตร Max-Average ใช้ง่ายแต่มักเผื่อเกิน สูตรสถิติ Z × √(L × σd² + D² × σL²) ให้ตัวเลขที่สมเหตุสมผลกว่าเมื่อมีข้อมูลพอ ตั้งระดับบริการตามความสำคัญของสินค้า ใส่ Safety Stock ไว้ในจุดสั่งซื้อ และทบทวนตัวเลขเป็นรอบ อีกวิธีที่ลดสต็อกสำรองได้มากคือทำให้ Lead Time ของซัพพลายเออร์แน่นอนขึ้น

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

Safety Stock กับ Buffer Stock ต่างกันไหม

ในงานบริหารสต็อกทั่วไปใช้แทนกันได้ หมายถึงสต็อกที่เก็บเผื่อความไม่แน่นอน บางองค์กรใช้ Buffer Stock เรียกสต็อกที่กันไว้ระหว่างขั้นตอนการผลิต ควรตกลงนิยามในทีมให้ตรงกัน

ร้านเล็กที่ไม่มีข้อมูลยอดขายรายวัน คำนวณได้ไหม

ได้ เริ่มจากสูตร Max-Average ด้วยยอดขายรายสัปดาห์และ Lead Time เป็นสัปดาห์ให้หน่วยตรงกัน แล้วเริ่มเก็บยอดขายรายวันจากระบบขายหน้าร้านหรือแพลตฟอร์มออนไลน์ เพื่อเปลี่ยนไปใช้สูตรสถิติภายหลัง

Safety Stock ควรมีกี่วัน

ไม่มีตัวเลขตายตัว บางร้านตั้งเป็นจำนวนวันขาย เช่น 7 วัน เพราะเข้าใจง่าย แต่วิธีนี้ไม่ได้ดูว่ายอดขายและ Lead Time แกว่งแค่ไหน สินค้าที่ขายนิ่งและซัพพลายเออร์ตรงเวลาอาจต้องการน้อยกว่านั้นมาก

ถ้า Safety Stock ถูกใช้บ่อย แปลว่าอะไร

แปลว่าค่าที่ตั้งไว้ต่ำไป หรือยอดขายเฉลี่ยและ Lead Time ที่ใช้คำนวณล้าสมัยแล้ว ควรคำนวณใหม่ด้วยข้อมูลล่าสุด และดูว่าซัพพลายเออร์ส่งช้าลงหรือไม่

แหล่งอ้างอิง

  1. How to Calculate Safety Stock: Formulas and Methods – SPS Commerce
  2. Safety Stock – NetSuite
  3. Safety Stock vs Reorder Point – Shopify
  4. Safety Stock – The Motley Fool
  5. Safety stock – Wikipedia
Submit your news

มีข่าวขององค์กรที่อยากเล่าไหม?

ส่งข่าวประชาสัมพันธ์หรือแถลงการณ์ขององค์กรมาที่ bizzenter ทีมงานจะอ่านทวนและเผยแพร่บนหน้าเว็บถาวรที่ค้นเจอได้บน Google