ความปลอดภัยในโรงงาน ต้องมีอะไรบ้าง? กฎหมาย จป. และวิธีลดอุบัติเหตุ

สารบัญเนื้อหา12 หัวข้อ · อ่าน 7 นาที
Key Takeaways
- ยังมีผู้ประสบอันตรายจากงานหลายหมื่นรายต่อปี ปีงบประมาณ 2566 มีกรณีประสบอันตรายจากการทำงาน 80,233 ราย เป็นกรณีร้ายแรง 25,016 ราย ตามข้อมูลกองความปลอดภัยแรงงาน
- กฎหมายกำหนดหน้าที่นายจ้างชัดเจน พ.ร.บ.ความปลอดภัยฯ พ.ศ. 2554 และกฎกระทรวง จป. พ.ศ. 2565 กำหนดให้มี จป. ตามขนาดกิจการ และ คปอ. เมื่อมีลูกจ้าง 50 คนขึ้นไป
- แก้ที่ต้นเหตุก่อนแจก PPE ลำดับที่ได้ผลที่สุดคือกำจัดหรือแทนที่อันตราย ใช้การควบคุมทางวิศวกรรม แล้วจึงเป็นมาตรการบริหารและอุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคล
ความปลอดภัยในโรงงาน คือการจัดการให้คนทำงานไม่บาดเจ็บ ไม่เจ็บป่วย และไม่เสียชีวิตจากการทำงาน ครอบคลุมทั้งเครื่องจักร ไฟฟ้า สารเคมี ความร้อน เสียง การยกของ และอัคคีภัย สำหรับนายจ้าง เรื่องนี้ไม่ใช่แค่หน้าที่ทางกฎหมาย แต่เป็นต้นทุนโดยตรง เพราะอุบัติเหตุแต่ละครั้งหมายถึงไลน์ผลิตหยุด ค่ารักษา ค่าทดแทน ของเสีย และขวัญกำลังใจของพนักงานที่ลดลง
สถานการณ์อุบัติเหตุจากการทำงานในไทย
ข้อมูลของกองความปลอดภัยแรงงาน กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน ระบุว่าในปีงบประมาณ 2566 มีกรณีประสบอันตรายหรือเจ็บป่วยจากการทำงานรวม 80,233 ราย เป็นกรณีร้ายแรง (เสียชีวิต ทุพพลภาพ สูญเสียอวัยวะ หรือหยุดงานเกิน 3 วัน) 25,016 ราย คิดเป็นอัตรา 6.85 รายต่อลูกจ้าง 1,000 คนสำหรับทุกกรณี และ 2.13 รายต่อ 1,000 คนสำหรับกรณีร้ายแรง แนวโน้มอัตรากรณีร้ายแรงลดลงต่อเนื่องจาก 2.93 ในปีงบประมาณ 2560
ข้อมูลของสำนักงานประกันสังคมที่ Nation TV รายงาน ระบุว่ากิจการที่มีผู้ประสบอันตรายมากที่สุดในปี 2564 ได้แก่ ก่อสร้างอาคาร (4,516 ราย) ผลิตชิ้นส่วนและอุปกรณ์ยานยนต์ (2,014 ราย) การกลึง กัด ไสโลหะ (1,623 ราย) และก่อสร้างถนน สะพาน และอุโมงค์ (1,481 ราย)
กฎหมายความปลอดภัยที่โรงงานต้องรู้
พ.ร.บ.ความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน พ.ศ. 2554
เป็นกฎหมายหลักที่กำหนดหน้าที่นายจ้างในการจัดและดูแลสถานที่ทำงานให้ปลอดภัย ลูกจ้างมีหน้าที่ปฏิบัติตามมาตรฐานความปลอดภัย และมีกฎกระทรวงลูกออกมากำหนดมาตรฐานเฉพาะเรื่อง เช่น การป้องกันและระงับอัคคีภัย ไฟฟ้า สารเคมีอันตราย ความร้อน แสงสว่างและเสียง เครื่องจักร ปั้นจั่นและหม้อน้ำ และที่อับอากาศ
กฎกระทรวงการจัดให้มีเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยในการทำงาน พ.ศ. 2565
ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 17 มิถุนายน 2565 ใช้แทนฉบับปี 2549 กำหนดให้นายจ้างในกิจการตามบัญชีท้ายกฎกระทรวงต้องมีเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยในการทำงาน (จป.) ตามจำนวนลูกจ้าง โรงงานอุตสาหกรรมส่วนใหญ่ เช่น อาหาร สิ่งทอ โลหะ และยานพาหนะ อยู่ใน บัญชี 2
| ระดับ จป. | เกณฑ์สำหรับกิจการบัญชี 2 |
|---|---|
| จป. หัวหน้างาน และ จป. บริหาร | ลูกจ้างตั้งแต่ 2 คนขึ้นไป (ภายใน 120 วัน) |
| จป. เทคนิค | ลูกจ้าง 20–49 คน อย่างน้อย 1 คน (ภายใน 180 วัน) |
| จป. เทคนิคขั้นสูง | ลูกจ้าง 50–99 คน อย่างน้อย 1 คน |
| จป. วิชาชีพ | ลูกจ้างตั้งแต่ 100 คนขึ้นไป อย่างน้อย 1 คน |
| หน่วยงานความปลอดภัย | ลูกจ้างตั้งแต่ 200 คนขึ้นไป (ภายใน 60 วันนับจากครบจำนวน) |
ส่วนกิจการบัญชี 1 (เหมืองแร่ ปิโตรเลียม ปิโตรเคมี โรงกลั่น และแยกก๊าซ) ต้องมี จป. วิชาชีพตั้งแต่ลูกจ้าง 2 คน และกิจการบัญชี 3 (เช่น สถาบันการเงิน) ต้องมี จป. หัวหน้างานและบริหารเมื่อมีลูกจ้าง 20 คนขึ้นไป
ข้อกำหนดสำคัญอื่น
- คณะกรรมการความปลอดภัย (คปอ.) ต้องจัดตั้งเมื่อมีลูกจ้างตั้งแต่ 50 คน จำนวนกรรมการขั้นต่ำ 5 คน (50–99 คน) 7 คน (100–499 คน) และ 11 คน (500 คนขึ้นไป) ประชุมอย่างน้อยเดือนละครั้ง
- การอบรมต่อเนื่อง จป. เทคนิค จป. เทคนิคขั้นสูง และ จป. วิชาชีพ ต้องอบรมหรือพัฒนาความรู้เพิ่มปีละไม่น้อยกว่า 12 ชั่วโมง
- การขึ้นทะเบียน ต้องนำรายชื่อ จป. ไปขึ้นทะเบียนกับกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานภายใน 30 วัน
อันตรายที่พบบ่อยในโรงงาน

| ประเภทอันตราย | ตัวอย่าง | มาตรการหลัก |
|---|---|---|
| เครื่องจักร | ถูกหนีบ ตัด ดึง จากชิ้นส่วนที่เคลื่อนที่ | การ์ดป้องกัน ปุ่มหยุดฉุกเฉิน ระบบตัดพลังงานและล็อก (Lockout/Tagout) |
| ไฟฟ้า | ไฟดูด ไฟฟ้าลัดวงจร | ตรวจระบบไฟประจำปี ต่อสายดิน เครื่องตัดไฟรั่ว ผู้ปฏิบัติงานที่มีคุณสมบัติ |
| สารเคมี | สูดดม สัมผัส ไฟไหม้ ระเบิด | เอกสารข้อมูลความปลอดภัย (SDS) ระบบระบายอากาศ ที่เก็บแยกประเภท |
| อัคคีภัย | ฝุ่นไวไฟ น้ำมัน ไฟฟ้าลัดวงจร | ระบบแจ้งเหตุและดับเพลิง ทางหนีไฟ ซ้อมอพยพ |
| ความร้อน แสง เสียง | หูเสื่อม เพลียแดด สายตาเสีย | ตรวจวัดสภาพแวดล้อม ลดเสียงที่ต้นทาง อุปกรณ์ป้องกันหู |
| การยกเคลื่อนย้าย | ปวดหลัง ของตกทับ รถยกชน | อุปกรณ์ช่วยยก ช่องทางเดินรถยกแยกจากคนเดิน อบรมผู้ขับ |
| ที่สูงและที่อับอากาศ | ตกจากที่สูง ขาดออกซิเจน | ระบบใบอนุญาตทำงาน (Work Permit) อุปกรณ์กันตก ตรวจวัดก๊าซ |
ถ้าต้องการวางหรือปรับปรุงระบบดับเพลิงในโรงงาน ดูรายชื่อผู้ติดตั้งได้ที่ติดตั้งระบบดับเพลิง เจ้าไหนดี
ลำดับการควบคุมความเสี่ยง (Hierarchy of Controls)
หลักการที่ใช้กันทั่วโลกคือ แก้ที่ต้นเหตุให้ได้มากที่สุดก่อน แล้วค่อยใช้มาตรการที่พึ่งพฤติกรรมคน

- กำจัดอันตราย (Elimination) เปลี่ยนกระบวนการจนไม่ต้องทำงานที่อันตราย เช่น ใช้ระบบลำเลียงแทนการแบกของขึ้นที่สูง
- ทดแทน (Substitution) ใช้สิ่งที่อันตรายน้อยกว่า เช่น สารทำความสะอาดที่ไม่ไวไฟ
- ควบคุมทางวิศวกรรม (Engineering Controls) แยกคนออกจากอันตราย เช่น การ์ดเครื่องจักร ระบบดูดฝุ่น ห้องเก็บเสียง
- มาตรการบริหาร (Administrative Controls) ขั้นตอนการทำงาน การอบรม ป้ายเตือน การหมุนเวียนงาน
- อุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคล (PPE) หมวก แว่น ถุงมือ ที่อุดหู รองเท้านิรภัย เป็นด่านสุดท้าย ไม่ใช่ด่านแรก
เช็กลิสต์ความปลอดภัยในโรงงาน
- มี จป. และ คปอ. ครบตามจำนวนลูกจ้าง และขึ้นทะเบียนแล้ว
- มีนโยบายความปลอดภัยที่ผู้บริหารลงนามและสื่อสารให้พนักงานรู้
- ประเมินความเสี่ยงทุกงานและทุกเครื่องจักร และทบทวนเมื่อเปลี่ยนกระบวนการ
- เครื่องจักรมีการ์ดป้องกันและปุ่มหยุดฉุกเฉินที่ใช้งานได้
- มีขั้นตอนตัดพลังงานและล็อกก่อนซ่อมบำรุงเครื่องจักร
- ตรวจระบบไฟฟ้า ปั้นจั่น หม้อน้ำ และถังแรงดันตามรอบที่กฎหมายกำหนด
- ทุกสารเคมีมี SDS ฉลาก และที่เก็บที่เหมาะสม
- ระบบดับเพลิงและสัญญาณแจ้งเหตุตรวจตามรอบ ทางหนีไฟไม่มีของกีดขวาง ซ้อมอพยพปีละครั้ง
- พนักงานใหม่ได้รับการอบรมความปลอดภัยก่อนเริ่มงาน
- มีระบบรายงานเหตุการณ์เกือบเกิดอุบัติเหตุ (Near Miss) และนำมาแก้ไขจริง
- ตรวจสุขภาพพนักงานที่ทำงานเสี่ยง เช่น งานที่สัมผัสเสียงดังหรือสารเคมี
ความปลอดภัยกับการบำรุงรักษาเครื่องจักร
อุบัติเหตุจำนวนมากเกิดจากเครื่องจักรที่ชำรุดหรือการซ่อมโดยไม่ได้ตัดพลังงาน การบำรุงรักษาเชิงป้องกันที่ทำตามแผน ช่วยลดทั้งการหยุดเครื่องและความเสี่ยงต่อคนทำงาน อ่านวิธีวางแผนได้ที่Preventive Maintenance คืออะไร
มาตรฐานที่ช่วยยกระดับระบบความปลอดภัย
โรงงานที่ต้องการระบบที่เป็นสากล หรือมีลูกค้าต่างประเทศกำหนด มักใช้ ISO 45001 ระบบการจัดการอาชีวอนามัยและความปลอดภัย ซึ่งใช้วงจร Plan-Do-Check-Act เช่นเดียวกับ ISO 9001 และ ISO 14001 ทำให้รวมเป็นระบบบริหารเดียวได้
สรุป
ความปลอดภัยในโรงงานเริ่มจากการทำตามกฎหมายให้ครบ คือมี จป. ตามขนาดกิจการ มี คปอ. เมื่อมีลูกจ้าง 50 คนขึ้นไป และปฏิบัติตามกฎกระทรวงเฉพาะเรื่อง จากนั้นจึงใช้การประเมินความเสี่ยงและลำดับการควบคุม โดยแก้ที่ต้นเหตุก่อนพึ่ง PPE โรงงานที่ทำได้ดีจะลดทั้งอุบัติเหตุ การหยุดไลน์ และต้นทุนแฝง ในขณะที่สร้างความเชื่อมั่นให้พนักงานและลูกค้า
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
โรงงานกี่คนต้องมี จป. วิชาชีพ
สำหรับกิจการบัญชี 2 ซึ่งรวมโรงงานอุตสาหกรรมส่วนใหญ่ ต้องมี จป. วิชาชีพเมื่อมีลูกจ้างตั้งแต่ 100 คนขึ้นไป ส่วนกิจการบัญชี 1 เช่น ปิโตรเคมีและโรงกลั่น ต้องมีตั้งแต่ลูกจ้าง 2 คน
คปอ. ต้องมีเมื่อไร
ต้องจัดตั้งคณะกรรมการความปลอดภัยเมื่อสถานประกอบกิจการมีลูกจ้างตั้งแต่ 50 คนขึ้นไป ภายใน 30 วันนับจากวันที่ครบจำนวน
จป. ต้องอบรมทุกปีไหม
ไม่ใช่ทุกระดับ เฉพาะ จป. เทคนิค จป. เทคนิคขั้นสูง และ จป. วิชาชีพ ที่ต้องได้รับการอบรมหรือพัฒนาความรู้เพิ่มเติมปีละไม่น้อยกว่า 12 ชั่วโมงตามกฎกระทรวง พ.ศ. 2565
ใส่ PPE ครบแล้วถือว่าปลอดภัยไหม
ยังไม่พอ PPE เป็นมาตรการด่านสุดท้าย ควรแก้ที่ต้นเหตุก่อน เช่น ติดการ์ดเครื่องจักร ลดเสียงที่แหล่งกำเนิด หรือเปลี่ยนสารที่อันตรายน้อยกว่า
แหล่งอ้างอิง
- กฎกระทรวงการจัดให้มีเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยในการทำงาน พ.ศ. 2565 – ราชกิจจานุเบกษา
- พ.ร.บ.ความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน พ.ศ. 2554 – สถาบันส่งเสริมความปลอดภัยฯ
- ข้อมูลสำคัญเพื่อการบริหาร – กองความปลอดภัยแรงงาน
- กฎหมายความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน – กองนิติการ กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน
- กองทุนเงินทดแทน เปิดสถิติกิจการที่เสี่ยงอันตรายจากการทำงานมากที่สุด – Nation TV


