ข้ามไปยังเนื้อหาหลัก
เทคโนโลยี & ไอทีบทวิเคราะห์โดยกองบรรณาธิการ

Phishing คืออะไร? วิธีสังเกตข้อความหลอก และทำอย่างไรเมื่อพลาดคลิก

ภาพปกบทความ "Phishing คืออะไร?" สังเกตข้อความหลอก ก่อนพลาดคลิก — ภาพประกอบ Phishing: ตะขอเบ็ดเกี่ยวซองอีเมล มือถือแสดงข้อความหลอกพร้อมลิงก์สีแดง และกุญแจรหัสผ่าน
สารบัญเนื้อหา11 หัวข้อ · อ่าน 9 นาที

Key Takeaways

3 ประเด็น
  1. การหลอกให้เหยื่อลงมือเอง Phishing คือการปลอมตัวเป็นธนาคาร หน่วยงาน คู่ค้า หรือผู้บริหาร เพื่อหลอกให้กรอกรหัสผ่าน โอนเงิน หรือเปิดไฟล์อันตราย ผ่านอีเมล SMS โทรศัพท์ หรือโซเชียล
  2. ภัยที่ถูกร้องเรียนมากที่สุดในสหรัฐฯ รายงาน FBI IC3 ปี 2024 ของสหรัฐฯ พบเรื่องร้องเรียน Phishing/Spoofing 193,407 เรื่อง มากที่สุดทุกประเภท ส่วนการหลอกผ่านอีเมลธุรกิจเสียหายราว 2,770 ล้านดอลลาร์
  3. ยืนยันผ่านช่องทางอื่นเสมอ กฎที่ได้ผลที่สุดคือไม่ใช้ลิงก์หรือเบอร์ในข้อความ แต่ติดต่อกลับทางช่องทางที่รู้จักอยู่แล้ว ถ้าโอนเงินไปแล้วให้ติดต่อธนาคารและสายด่วน 1441 ทันที

Phishing คือ การหลอกลวงทางออนไลน์ที่คนร้ายปลอมตัวเป็นบุคคลหรือองค์กรที่เหยื่อไว้ใจ เช่น ธนาคาร หน่วยงานรัฐ บริษัทขนส่ง คู่ค้า หรือแม้แต่เจ้านายของเราเอง เพื่อหลอกให้เหยื่อเปิดเผยรหัสผ่าน ข้อมูลบัญชี โอนเงิน หรือเปิดไฟล์ที่มีมัลแวร์ ภาษาไทยมักเขียนว่า "ฟิชชิง" มาจากคำว่า Fishing หรือการตกปลา เพราะคนร้ายโยนเหยื่อล่อแล้วรอให้มีคนติดเบ็ด

จุดที่ทำให้ Phishing อันตรายคือมันไม่ได้เจาะระบบ แต่หลอกคน ระบบป้องกันดีแค่ไหน ถ้าพนักงานกรอกรหัสผ่านลงในหน้าเว็บปลอมเอง คนร้ายก็เข้าระบบได้ทันที รายงานอาชญากรรมอินเทอร์เน็ตปี 2024 ของ FBI (IC3) พบว่า Phishing/Spoofing เป็นประเภทที่ถูกร้องเรียนมากที่สุด 193,407 เรื่อง บทความนี้เน้นมุมของธุรกิจ ว่าจะสังเกตอย่างไร ฝึกทีมอย่างไร และต้องทำอะไรเมื่อพลาด ส่วนภาพรวมของภัยไซเบอร์ทั้งหมดอ่านได้ที่ Cyber Security คืออะไร

Phishing ทำงานอย่างไร

ข้อความ Phishing เกือบทุกแบบใช้กลไกทางจิตวิทยาเดียวกัน เรียกว่า Social Engineering (วิศวกรรมสังคม) คือทำให้เหยื่อรีบตัดสินใจก่อนจะคิดตรวจสอบ ด้วย 3 วิธีหลัก

  • เร่ง เช่น "บัญชีจะถูกระงับภายใน 24 ชั่วโมง" "ต้องโอนก่อนบ่ายสามวันนี้"
  • ขู่ เช่น "พบการใช้งานผิดปกติ" "มีหมายเรียกจากหน่วยงาน"
  • ล่อ เช่น "ได้รับเงินคืนภาษี" "คุณได้รับรางวัล"

เมื่อเหยื่อทำตาม ผลที่ตามมามักเป็นหนึ่งในสามอย่าง คือ รหัสผ่านถูกขโมย เงินถูกโอนออก หรือเครื่องติดมัลแวร์ ซึ่งบางครั้งเป็นจุดเริ่มต้นของการโจมตีที่ใหญ่กว่า เช่น Ransomware

Phishing มีกี่แบบ

ภาพประกอบช่องทาง Phishing แปดแบบในตารางการ์ด: ซองอีเมล เป้าหมาย กระเป๋าเอกสารผู้บริหาร เหรียญโอนเงิน ข้อความแชต มือถือ หัวใจโซเชียล และ QR Code
มีทั้งอีเมลแบบหว่านแห แบบเจาะจงตัวบุคคล แบบเจาะผู้บริหาร BEC ที่หลอกให้โอนเงิน SMS โทรศัพท์ โซเชียลมีเดีย และ QR Code
ประเภทช่องทางตัวอย่างที่ธุรกิจเจอ
Email Phishingอีเมลแบบหว่านแหอีเมลปลอมจากผู้ให้บริการอีเมลหรือคลาวด์ แจ้งว่าพื้นที่เต็ม ให้ล็อกอินใหม่
Spear Phishingอีเมลหรือข้อความเจาะจงตัวบุคคลข้อความถึงฝ่ายจัดซื้อ อ้างชื่อโครงการจริงที่คุยกันอยู่ แนบไฟล์ "ใบเสนอราคาฉบับแก้ไข"
Whalingเจาะจงผู้บริหารอีเมลถึงเจ้าของกิจการ อ้างเป็นทนายหรือหน่วยงานกำกับ ขอเอกสารด่วน
Business Email Compromise (BEC)อีเมลที่ปลอมหรือเจาะได้จริงของผู้บริหารหรือคู่ค้า"ซัพพลายเออร์" แจ้งเปลี่ยนเลขบัญชีรับเงิน หรือ "ผู้บริหาร" สั่งโอนด่วนระหว่างเดินทาง
SmishingSMS และแชตข้อความแจ้งพัสดุตกค้าง ค่าปรับ หรือแต้มหมดอายุ พร้อมลิงก์
Vishingโทรศัพท์โทรอ้างเป็นธนาคารหรือเจ้าหน้าที่ ขอรหัส OTP
Angler Phishingโซเชียลมีเดียบัญชีปลอมทำตัวเป็นแอดมินแบรนด์ ตอบลูกค้าที่บ่นในคอมเมนต์ แล้วขอข้อมูล
QuishingQR CodeQR Code ในอีเมลหรือเอกสาร พาไปหน้าล็อกอินปลอม

ทำไม BEC ต้องระวังเป็นพิเศษ

BEC ถูกร้องเรียนน้อยกว่า Phishing ทั่วไปมาก แต่ความเสียหายต่อเรื่องสูงกว่ามาก รายงาน IC3 ปี 2024 พบเรื่องร้องเรียน BEC 21,442 เรื่อง แต่ความเสียหายรวมราว 2,770 ล้านดอลลาร์ เมื่อหารออกมาจะเฉลี่ยราว 129,000 ดอลลาร์ต่อเรื่อง (คำนวณโดย bizzenter จากตัวเลขของ IC3) เหตุผลคือ BEC มุ่งเป้าที่ฝ่ายบัญชีและการเงิน ซึ่งมีอำนาจโอนเงินก้อนใหญ่ และข้อความมักไม่มีลิงก์หรือไฟล์แนบให้ระบบกรองจับได้

สัญญาณเตือนของข้อความ Phishing

CISA หน่วยงานความมั่นคงไซเบอร์ของสหรัฐฯ สรุปสัญญาณหลักไว้ดังนี้

  1. ภาษาเร่งรีบหรือเร้าอารมณ์ ขู่ว่าจะเกิดผลร้ายถ้าไม่ทำทันที
  2. ขอข้อมูลส่วนตัว ข้อมูลการเงิน รหัสผ่าน หรือ OTP องค์กรที่ถูกต้องแทบไม่ขอข้อมูลเหล่านี้ทางอีเมลหรือแชต
  3. ที่อยู่อีเมลหรือโดเมนไม่ตรง ชื่อผู้ส่งดูถูก แต่โดเมนจริงสะกดต่างไปเล็กน้อย เช่น สลับตัวอักษร หรือเติมคำ
  4. ลิงก์ย่อหรือลิงก์ที่ปลายทางไม่ตรงกับชื่อ วางเมาส์ค้างบนลิงก์ก่อนคลิกเพื่อดูปลายทางจริง
  5. ไฟล์แนบที่ไม่ได้คาดหวัง โดยเฉพาะไฟล์บีบอัด หรือเอกสารที่ขอให้ "เปิดใช้งานเนื้อหา"
  6. คำขอที่ผิดขั้นตอนปกติ เช่น ขอให้โอนเข้าบัญชีใหม่ ขอให้ซื้อบัตรของขวัญ หรือขอให้เก็บเป็นความลับห้ามบอกใคร

CISA ย้ำว่าภาษาที่สะกดถูกต้องไม่ได้แปลว่าข้อความนั้นจริง เพราะปัจจุบันคนร้ายใช้ AI เขียนข้อความได้ไม่มีที่ผิด ข้อ 6 จึงสำคัญที่สุดสำหรับธุรกิจ ข้อความปลอมที่ดีที่สุดอาจไม่มีจุดผิดให้เห็นเลย สิ่งเดียวที่ผิดคือ "คำขอ"

วิธีป้องกัน Phishing สำหรับ SME

ภาพประกอบวิธีป้องกัน Phishing สี่ด้าน: กุญแจแทน MFA ซองอีเมลพร้อมเครื่องหมายถูกแทนการตั้งค่าโดเมนอีเมล มือถือโทรกลับเพื่อยืนยัน และเครื่องหมายถูกสองอันแทนการอนุมัติสองคน
เปิด MFA ตั้งค่า SPF DKIM และ DMARC ให้โดเมน ยืนยันคำขอเรื่องเงินผ่านช่องทางอื่นทุกครั้ง และให้ผู้มีอำนาจสองคนอนุมัติการโอนก้อนใหญ่

ฝั่งระบบ

  • เปิด MFA ทุกบัญชีสำคัญ อีเมล ระบบบัญชี และคลาวด์ ถ้ารหัสผ่านหลุด คนร้ายยังต้องผ่านอีกชั้น ถ้าทำได้ให้ใช้กุญแจความปลอดภัยหรือ Passkey ซึ่งหลอกผ่านหน้าเว็บปลอมได้ยากกว่า OTP
  • ตั้งค่า SPF, DKIM และ DMARC ให้โดเมนบริษัท สามระบบนี้ช่วยให้เซิร์ฟเวอร์ปลายทางตรวจได้ว่าอีเมลมาจากโดเมนของเราจริง และกำหนดได้ว่าจะกักหรือปฏิเสธอีเมลที่ปลอมชื่อโดเมน Cloudflare แนะนำว่าแม้โดเมนที่ไม่ได้ใช้ส่งอีเมลก็ควรมีระเบียน DMARC เพื่อไม่ให้ถูกนำไปปลอม
  • เปิดตัวกรองสแปมและฟิชชิงของระบบอีเมล และติดป้ายเตือนอีเมลที่มาจากนอกองค์กร
  • อัปเดตเบราว์เซอร์และระบบปฏิบัติการ และติดตั้งระบบป้องกันมัลแวร์บนเครื่อง

ฝั่งคนและขั้นตอน

  • ฝึกพนักงานเป็นระยะ ใช้ตัวอย่างจริงที่บริษัทเคยได้รับ และอาจทดลองส่งอีเมลจำลองเพื่อดูว่าทีมรู้ทันหรือไม่
  • ทำให้การรายงานง่ายและไม่ถูกตำหนิ พนักงานที่กล้าบอกว่า "เพิ่งคลิกพลาด" ภายใน 5 นาที มีค่ากว่าพนักงานที่ปิดเงียบ
  • ยืนยันผ่านช่องทางอื่น CISA แนะนำว่าถ้าข้อความอาจเป็นของจริง อย่าใช้ลิงก์หรือเบอร์โทรในข้อความ ให้ติดต่อกลับทางเว็บไซต์ที่พิมพ์เองหรือช่องทางที่รู้จักอยู่แล้ว

กฎการโอนเงินสำหรับฝ่ายบัญชี

ตารางนี้ bizzenter สรุปเพื่อกัน BEC โดยเฉพาะ ใช้เป็นข้อตกลงภายในบริษัทได้ทันที

สถานการณ์กฎที่ควรตั้ง
คู่ค้าแจ้งเปลี่ยนเลขบัญชีรับเงินโทรกลับไปที่เบอร์ในระบบหรือในสัญญาเดิม ห้ามใช้เบอร์ในอีเมลฉบับนั้น และให้ผู้มีอำนาจคนที่สองอนุมัติก่อนแก้ข้อมูล
ผู้บริหารสั่งโอนด่วนทางอีเมลหรือแชตยืนยันด้วยเสียงหรือต่อหน้า ทุกครั้ง ไม่ว่าจะเร่งแค่ไหน
ยอดโอนเกินวงเงินที่กำหนดต้องมีผู้อนุมัติ 2 คน
คำขอให้เก็บเป็นความลับถือเป็นสัญญาณอันตราย ให้แจ้งหัวหน้าทันที
ใบแจ้งหนี้รูปแบบใหม่จากคู่ค้าเดิมเทียบกับใบเก่า ตรวจชื่อบัญชีให้ตรงกับชื่อบริษัทคู่ค้า

คนร้ายเริ่มใช้เสียงและวิดีโอที่สร้างด้วย AI ปลอมเป็นคนที่เรารู้จักด้วย การตกลงคำถามหรือขั้นตอนยืนยันล่วงหน้าภายในทีม จึงปลอดภัยกว่าการเชื่อแค่ว่าเสียงเหมือน

ถ้าพลาดคลิกหรือโดนหลอกแล้ว ต้องทำอย่างไร

สิ่งที่ต้องทำขึ้นกับว่าพลาดไปถึงขั้นไหน ตารางนี้เรียงจากเบาไปหนัก

พลาดแค่ไหนทำทันที
คลิกลิงก์ แต่ยังไม่ได้กรอกอะไรปิดหน้าเว็บ แจ้งผู้ดูแลไอที สแกนเครื่องด้วยโปรแกรมป้องกันมัลแวร์
กรอกรหัสผ่านไปแล้วเปลี่ยนรหัสผ่านบัญชีนั้นและทุกบัญชีที่ใช้รหัสเดียวกัน ออกจากระบบทุกอุปกรณ์ ตรวจว่ามีการตั้งกฎส่งต่ออีเมลอัตโนมัติแปลก ๆ หรือไม่ แจ้งไอทีให้ตรวจประวัติการล็อกอิน
เปิดไฟล์แนบหรือติดตั้งโปรแกรมถอดเครื่องออกจากเครือข่าย แจ้งไอทีทันที ห้ามใช้เครื่องนั้นเข้าระบบอื่นจนกว่าจะตรวจเสร็จ
ให้ข้อมูลบัตรหรือรหัส OTPโทรหาธนาคารเพื่ออายัดบัตรหรือบัญชี
โอนเงินไปแล้วโทรธนาคารต้นทางทันทีและโทรสายด่วน 1441 เพื่อขออายัดบัญชีปลายทาง แล้วแจ้งความออนไลน์ ยิ่งเร็วยิ่งมีโอกาสได้เงินคืน

ถ้าบัญชีอีเมลบริษัทถูกเจาะ ให้แจ้งคู่ค้าและลูกค้าที่ติดต่อกันบ่อยด้วยว่าอาจได้รับอีเมลปลอมในชื่อเรา และถ้าคนร้ายเข้าถึงข้อมูลส่วนบุคคลของลูกค้าหรือพนักงาน ต้องประเมินว่าต้องแจ้งเหตุต่อ สคส. ภายใน 72 ชั่วโมงหรือไม่ ดูหลักเกณฑ์ได้ที่ PDPA คืออะไร

ช่องทางแจ้งเหตุในไทย

หน่วยงานใช้เมื่อช่องทาง
ศูนย์ปฏิบัติการต่อต้านการฉ้อโกงออนไลน์ (AOC) กระทรวงดิจิทัลฯ ร่วมกับตำรวจถูกหลอกโอนเงิน ต้องการอายัดบัญชีคนร้ายสายด่วน 1441 ตลอด 24 ชั่วโมง
ศูนย์ปราบปรามอาชญากรรมทางเทคโนโลยีสารสนเทศ สำนักงานตำรวจแห่งชาติแจ้งความออนไลน์thaipoliceonline.go.th
ThaiCERTองค์กรถูกโจมตีทางไซเบอร์ ต้องการคำแนะนำthaicert@ncsa.or.th หรือโทร 02-114-3531
ธนาคารของเราให้ข้อมูลบัตรหรือโอนเงินไปแล้วเบอร์คอลเซ็นเตอร์ที่หลังบัตรหรือบนเว็บไซต์ธนาคาร

ข่าวของไทยโพสต์ช่วงเปิดศูนย์ระบุว่า AOC ตั้งเป้าอายัดบัญชีคนร้ายได้ภายใน 15 นาที และศูนย์ไม่มีเพจ Facebook หรือ LINE Official ไม่โทรชวนประชาชนลงทุนหรือโอนเงิน ถ้ามีใครอ้างว่าเป็น 1441 แล้วโทรมาหาก่อน ให้สงสัยไว้ก่อน

สรุป

Phishing คือการปลอมตัวเป็นคนหรือองค์กรที่เราไว้ใจ เพื่อหลอกให้ส่งรหัสผ่าน ข้อมูล หรือเงินให้เอง ช่องทางมีทั้งอีเมล SMS โทรศัพท์ โซเชียล และ QR Code สำหรับธุรกิจ ภัยที่หนักที่สุดคือ BEC ที่หลอกให้ฝ่ายบัญชีโอนเงินเข้าบัญชีคนร้าย ข้อความปลอมสมัยนี้อาจไม่มีจุดผิดให้เห็น สิ่งที่ป้องกันได้จริงจึงเป็นขั้นตอน คือ MFA การตั้งค่าโดเมนอีเมล การยืนยันผ่านช่องทางอื่นทุกครั้งที่มีคำขอเกี่ยวกับเงินหรือรหัสผ่าน และวัฒนธรรมที่ให้พนักงานรายงานได้ทันทีเมื่อพลาด

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

Phishing กับ Spam ต่างกันอย่างไร

Spam คือข้อความโฆษณาที่ส่งแบบหว่านโดยไม่ได้ขอ น่ารำคาญแต่ไม่จำเป็นต้องหลอกลวง ส่วน Phishing มีเจตนาหลอกเอาข้อมูลหรือเงิน แม้บางครั้งจะส่งแบบหว่านเหมือน Spam ก็ตาม

แค่เปิดอ่านอีเมล Phishing อันตรายไหม

การเปิดอ่านอย่างเดียวโดยทั่วไปมีความเสี่ยงต่ำ ความเสี่ยงหลักเกิดเมื่อคลิกลิงก์ เปิดไฟล์แนบ สแกน QR Code หรือตอบกลับ CISA แนะนำให้รายงานแล้วลบ โดยไม่ตอบและไม่กดลิงก์ใด ๆ รวมถึงลิงก์ยกเลิกรับข่าวสาร

เปิด MFA แล้วยังโดน Phishing ได้ไหม

ได้ คนร้ายบางกลุ่มทำหน้าเว็บปลอมที่ขอทั้งรหัสผ่านและรหัส OTP แล้วนำไปใช้ทันที หรือส่งคำขออนุมัติล็อกอินซ้ำ ๆ จนผู้ใช้กดยอมรับ MFA ยังลดความเสี่ยงได้มาก แต่ไม่ควรกดอนุมัติล็อกอินที่ตัวเองไม่ได้ทำ และควรใช้แบบที่ทนต่อฟิชชิงถ้าทำได้

บริษัทควรทดสอบพนักงานด้วยอีเมล Phishing จำลองไหม

เป็นวิธีที่หลายองค์กรใช้ เพื่อดูว่าทีมรู้ทันแค่ไหนและใครควรได้รับการอบรมเพิ่ม ควรแจ้งนโยบายนี้ให้พนักงานรู้ล่วงหน้าในภาพรวม และใช้ผลเพื่อสอน ไม่ใช่เพื่อลงโทษ

ลูกค้าได้รับอีเมลปลอมในชื่อบริษัทเรา ต้องทำอย่างไร

แจ้งลูกค้าผ่านช่องทางทางการว่าบริษัทไม่มีนโยบายขอข้อมูลหรือเปลี่ยนเลขบัญชีทางอีเมล ตรวจว่าบัญชีอีเมลของบริษัทถูกเจาะหรือไม่ และตั้งค่า DMARC ให้โดเมนเพื่อลดการปลอมชื่อในอนาคต

แหล่งอ้างอิง

  1. 2024 IC3 Annual Report – FBI Internet Crime Complaint Center
  2. Recognize and Report Phishing – CISA
  3. What are DMARC, DKIM, and SPF? – Cloudflare
  4. ดีอีเปิดศูนย์ AOC 1441 – ไทยโพสต์
  5. ThaiCERT – ศูนย์ประสานการรักษาความมั่นคงปลอดภัยระบบคอมพิวเตอร์แห่งชาติ
  6. ศูนย์ปราบปรามอาชญากรรมทางเทคโนโลยีสารสนเทศ สำนักงานตำรวจแห่งชาติ
Submit your news

มีข่าวขององค์กรที่อยากเล่าไหม?

ส่งข่าวประชาสัมพันธ์หรือแถลงการณ์ขององค์กรมาที่ bizzenter ทีมงานจะอ่านทวนและเผยแพร่บนหน้าเว็บถาวรที่ค้นเจอได้บน Google